Түөкүттэр араас ньыманы туттан, дьон өйүн сүүйэн, албыҥҥа киллэрэн чэпчэкитик харчыланар суоллара күн-түүн «тупсан» иһэр. Билигин государственнай өҥөнү оҥорор порталлары, социальнай ситимнэри «күлүүс» оҥостор буоллулар.
2025 сылга үктэнэн баран, тохсунньу 16 күнүгэр, Нам улууһун аҕам саастаах дьахтара түөкүттэр угаайыларыгар киирэн биэрэн, уурунуу харчытыттан ытыс соттон олорор. Ис дьыала уорганыгар сайабылыанньа суруйан ирдэбил үлэ түмүгүн кэтэһэр.
Ити күн кини суотабай төлөпүөнүгэр «Госуслуга» портал бэлиэлээх биллэрии (иһитиннэрии) кэлбит. Ону баттаатын кытары социальнай ситим нөҥүө дьахтар эрийэн тутта сылдьар төлөпүөнүн нүөмэрин (сим карта) дуогабара бүтэн туһаныллыбат буоларын иһитиннэрэн туран, баан сыһыарыыта эмиэ үлэлээбэт буолар, онон харчыгын куоттарыаххын наада диэбит. Онтон салгыы сибээһи киин баан уонна куттал суох буолуутун сулууспатын «сотрудниктарын» кытары холбообут. Бу дьон дьахтар тус дааннайын көрдүү сатаабыттар. Онуоха, эмсэҕэлээччи түөкүттэр буолалларын сэрэйбит уонна куотунар сыаллаах сымыйа дааннайы эппит. Онлайн бааммыттан устан ылыахтара диэн уурунуу уонна тус туттар харчытын күрэтэн чугас дьүөгэтигэр ыыппыт. Ыытаат даҕаны дьүөгэтин сэрэтээри эрийэ, социальнай ситимҥэ суруйа сатаабыт да сибээһэ үлэлээбэт буолан хаалбыт. Дьүөгэтэ туоһулаһаары утары эрийэ, суруйа сатаабыт да эмиэ сатамматах. Икки ардыларыгар сибээһи быһан кэбиспиттэр. Чэпчэки харчыны батыһар түөкүттэр куйаар ситимин туһанан эмсэҕэлээччи оҥорор дьайыытын көрөн олорбуттар курдук буолан тахсар.
Түөкүттэр «үлэлэрин» тиһэҕэр тиэрдээри ити кэмҥэ эмсэҕэлээччи аатыттан (кини нүөмэриттэн) дьүөгэтигэр социальнай ситимҥэ итэҕэтэр сыаллаах «саҥа миэбэл атыыласпыппын дьиэбэр диэри аҕалан, өссө таҥан, миэстэтигэр туруоран биэрдилэр» диэн албын-көлдьүн суруктуры ыыппыттар. Ол кэнниттэн «атыыласпыт сирбэр мин онлайн бааммыттан харчы сатаан барбат буолан хаалла, ол иһин харчыбын эйиэхэ ыыттым, эн бу счекка баһаалыста ыыт» диэн суруйбуттарыгар чугас дьүөгэ буоларын быһыытынан итэҕэйэн, түөкүттэр счеттарыгар ыытан кэбиспит.
Салгыы өссө апчарыйар санааттан эмсэҕэлээччи нүөмэриттэн социальнай ситимигэр кэпсэтэр дьонугар «*****, доробо, Хотела узнать, будет на карте одолжить ***** тыс. рубл.? Я через 2-3 часа верну. Мне нужно человеку перевести, а у меня сбербанк не хочет работать» диэн ис хоһоонноох көрдөһүү суруктары ыыталаабыттар.
Мантан сиэттэрэн сэрэхтээх буолуҥ. Социальнай ситим нөҥүө төһө да чугас, билэр дьоҥҥут харчы иэстиир, атын счекка ыыттарар көрдөһүү сурук ыыттахтарына туттунуҥ. Үчүгэйдик билсэн, иннин-кэннин билэн баран дьайыыны оҥоруҥ.
ИДЬУо сэрэтэр: билбэт дьоҥҥутугар баан картатын нүөмэрин, смс пароллары биэримэҥ, араас рекламаларга итэҕэйимэҥ, саарбах счеттарга харчыгытын ыытымаҥ!
Семен Аргунов