Күндү социальнай харалта эйгэтин үлэһиттэрэ, убаастабыллаах ветераннарбыт, араас кэмнэргэ бииргэ алтыһан үлэлээбит уонна билигин үлэлии сылдьар биир идэлээхтэрбит!
Бука барыгытын Россияҕа социальнай үлэһит күнүнэн, идэлээх бырааһынньыкпытынан, Нам улууһун социальнай харалта управлениетын уонна тус бэйэм ааппыттан ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин!
Хас биирдии кэрдиис кэм туһунан көрүүлээх, сокуоннардаах, ирдэбиллээх эрээри, социальнай сулууспа күн бүгүҥҥэ диэри сүрүн сыалын-соругун — дьон туруктаах буолуутугар, эстибит-тутахсыйбыт, соҕотохсуйбут, кыһалҕалаах дьоҥҥо тирэх буолар аналлааҕын биһиги бары өйдүүбүт.
Сылтан сыл государствобыт социальнай сайдыыга болҕомто уурара күүһүрэр, саҥа сүүрээннэри олоххо киллэрэн, олохпут балысханнык сайдан иһэр. Ол курдук, бүгүҥҥү күҥҥэ кыаммат, туора көрүүгэ-истиигэ наадыйар доммутугар, саҥа ыал буолбут, оҕо төрөөбүт дьиэ-кэргэттэргэ, элбэх оҕолоох ыалларга төлөбүрдэр олохтонон, материальнай көмөлөр ыал үлэлээх-хамнастаах буолуутугар аадырыстанан, дьон кыһалҕатын бары өттүттэн быһаарарга элбэх сокуоннар уонна уларыйыылар үлэҕэ киирэн үлэлииллэр.
Дьон кыһалҕатын өйдөөн, сөптөөх быһаарыылары ылынан, дьоҥҥо тиэрдэн, кыһалҕаҕа кыһарыйтарбыт дьоҥҥо болҕомто ууран, бэйэлэрин сыраларын биэрэн үлэлээбит социальнай харалта управлениетын ветераннарын уонна араас кэмҥэ улэлээн ааспыт чугас дьоммутун эҕэрдэлиибин уонна махтанабын.
Убаастабыллаах ветераннар, биир идэлээхтэрим! Эһиэхэ, хас биирдии бэйэҕитигэр, эрчимнээх эрэллээх санааны, кытаанах доруобуйаны, түбүктээх үлэҕитигэр үтүө түмүктэри, дьиэ кэргэҥҥитигэр, чугас дьоҥҥутугар өйдөһүүнү, өйөһүүнү, туруктаах буолууну баҕарабын.
Людмила Петрова, Нам улууһун социальнай харалтаҕа управлениетын салайааччыта.
Сылаас сыһыаны бэлэхтиир аналлаахтар
“Демография” национальнай бырайыак чэрчитинэн, “Аҕа саастаах көлүөнэ” федеральнай бырайыак иитинэн, 2023 с. Саха сиригэр Нам, Горнай, Таатта, Чурапчы улуустара кырдьаҕастары, инбэлииттэри, доруобуйаларынан хаарчахтаах дьону уһуннук көрүү систиэмэтин пилотнай бырайыагар киириэхтэриттэн, көрүүгэ көмөлөһөөччү штаттара көрүллүбүттэрэ, үлэ кэҥээбитэ.
Белолюбская Аксинья, Нам улуустааҕы социальнай харалта социальнай отделын сэбиэдиссэйэ:
-Отделбар 6 социальнай үлэһиттээхпин: Намҥа — 3, Хамаҕаттаҕа, Аппааныга, Хатырыкка 1-дии. Кинилэр уопсайа 36 кырдьаҕаһы, инбэлииттэри көрөллөр. Социальнай үлэһиттэр эбээһинэстэрин толорууга ИППСУ-нан (индивидуальная программа предоставления социальных услуг) салайтараллар.
Ону таһынан пилотнай бырайыак чэрчитинэн 2023 с. көрүүгэ көмөлөһөөччү (помощник по уходу) штаттара көрүллэн, билиҥҥи туругунан, анал үөрэҕи ааспыт 29 киһи үлэлиир. Кинилэр барыта нэһилиэктэринэн 46 кырдьаҕаһы, инбэлииттэри, маломобильнай дьону көрөллөр-истэллэр, үлэлэригэр ДИППСУ-нан (дополнительная индивидульная программа предоставления социальных услуг) көрүллүбүт өҥөлөрү толороллор.
Бу өҥөнү региональнай координационнай киин экспертэрэ дьонтон киирбит сайабылыанньаны көрөн, миэстэтигэр тиийэн, көрөн-истэн, сыаналаан, доруобуйаларын туруктарынан 3 таһымҥа сүүмэрдииллэр уонна ылыммыт быһаарыыларын биһиэхэ түһэрэллэр. Онно олоҕуран кырдьаҕастары, инбэлииттэри дьиэҕэ көрүүгэ ылабыт уонна социальнай үлэһиттэри, көрүүгэ көмөлөһөөччүлэри сыһыарабыт.
Иннокентий Федотов — социальнай үлэһит
Бүгүн ааҕааччыларбытыгар социальнай эйгэҕэ үлэлиир, кырдьаҕастарга сылаас сыһыаны бэлэхтиир үлэһиттэри билиһиннэрэбит. Иннокентий Федотов — Хамаҕатта нэһилиэгин социальнай үлэһитэ. Кинини көрсөн бу эйгэҕэ хайдах киирбитин, үлэтин туһунан кэпсэттибит.
-Иннокентий Романович, улуустааҕы социальнай харалта управлениетыгар хаһан үлэҕэ ылыллыбыккыный?
-2024 сыл тохсунньу 17 күнүгэр, ол иннинэ бу тэрилтэҕэ резервэҕэ турбутум.
-Хас кырдьаҕаһы көрөҕүн?
-Сэттэ кырдьаҕас сыһыарыллыбыта. Кинилэр бэйэлэрин кыанар, көрүнэр дьон, ол иһигэр инбэлииттэр эмиэ бааллар, үксүлэрэ соҕотоҕун олороллор.
-Тугунан көмөлөһөҕүн?
-Кинилэргэ анаан оҥоһуллубут хас биирдиилэригэр программа баар (ИППСУ), онно тугу оҥоруохтаахпыт барыта киирэ сылдьар, ону тутуһан үлэлиибит. Сүнньүнэн, астарын, эмтэрин, тугу сакаастыылларын маҕаһыынтан, аптекаттан атыылаһабын, уоттарын, гаастарын төлүүбүн, сорохторго дьиэлэрин хомуйабын, сууйабын, кыамматтарга астарын астыыбын. Такси эбэтэр социальнай харалтаттан массыына көрдөөн, Намҥа поликлиникаҕа медосмотрга, рентгеҥҥэ илдьээччибин, эбэтэр туох эмэ наадаларыгар көрдөстөхтөрүнэ барсабын. Дьиэлэригэр бырааһы ыҥырааччыбын. Кыһыҥҥы өттүгэр тэлгэһэлэрин хаарын күрдьэбин, муустарын киллэрэбин.
-Үлэҥ графига хайдаҕый?
-Биир киһиэхэ нэдиэлэҕэ иккитэ сылдьабын, ити курдук нэдиэлэ күннэрин 7 киһибэр аттарабын.
-Итини таһынан кэлэ сырыт диэн ыҥыраллар дуо?
-Баҕараллар, тиийдин да, элбэхтик сылдьаргын ирдээн барыахтарын сөп, ол иһин графигым бириэмэтин тутуһуннарабын. Ол эрээри, хаһан баҕарар сотовай сибээһинэн эрийэллэр, кэпсэтэбит, кырдьаҕас дьон барахсаттар хаһан баҕарар ыалдьыахтарын, кыһалҕаҕа киириэхтэрин сөп буоллаҕа дии, онон кинилэри истэргэ наар бэлэммин.
-Үлэҕин ыарырҕатаҕын дуо?
—Бэйэм саастаах дьоҥҥо улааппыт буоламмын, кырдьаҕастары кытта уопсай тылы судургутук булабын, ол иһин ыарырҕаппаппын.
Бастаан урут үлэлээбит уопуттаах Ф.С. Кононоваттан сүбэлэттэрэр этим уонна олохтоох дьаһалта специалиһа Аммосова А.В., ХСФЛ социальнай педагога Ушницкая Л.Д. кытта сибээстэһэбин, ол иһин кыһыҥҥы кэмҥэ волонтердар кэлэн кырдьаҕастарга эмиэ көмөлөһөллөр.
-Бу үлэҕэ хас эр киһи баарый?
-Үс.
-Үлэҕин сөбүлүүгүн дуо?
-Сөбүлээн, миэхэ оруобуна сөп түбэһэр. Кырдьаҕастарбын кытта аһаҕастык кэпсэтэбин, соҕотоҕун олорор буолан, ардыгар, мунньуллубут санааларын оҕолоругар буолбакка, миэхэ этэн “тыыннарын” таһааран чэпчииллэр.
-Туох үөрэхтээххиний?
-Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун, онтон Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын Академиятын, ол иннинэ СГУ Нерюнгритааҕы филиалыгар социальнай педагогка үөрэнэ сылдьыбытым.
-Түмүкпүтүгэр дьоҥҥо-сэргэҕэ тугу баҕарыаҥ этэй?
-Олохпут түргэнник ааһар, оҕо да, эдэр да, саастаах да буол, хаһан баҕарар бэйэ-бэйэҕэ истиҥник сыһыаннаһарбыт, кырдьаҕастары убаастыы, ытыктыы сылдьарбыт сиэрдээх быһыы буолар. Кытаанах доруобуйаны, үлэҕэ ситиһиилэри баҕарабын. Бары төрөппүттэргитин харыстааҥ, кинилэри көрөр — ытык иэспит.
Кырдьаҕастары көрүүгэ социальнай өҥөнү толороллор
Намнааҕы социальнай харалта управлениетын социальнай отделын иһинэн нэһилиэктэргэ барыта 28 киһи социальнай көрүү көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир. Нам сэлиэнньэтигэр 13 үлэһит 27 кырдьаҕаһы дьиэҕэ-уокка көрөр-истэр. Кинилэртэн биирдэстэрэ – Елизавета Гоголева. Кинини көрсөн үлэтин туһунан кэпсэттим.
-Елизавета Игнатьевна, бу дуоһунаска хас сыллаахтан үлэлиигиний?
-Намнааҕы социальнай харалта управлениетыгар 2024 сыллаахха бэс ыйыгар үлэлии киирбитим. Бу иннинэ Намнааҕы кырдьаҕастар интернат дьиэлэригэр сыл аҥара “Милосердие” отделениетыгар көрүүгэ младшай медсестранан үлэлээбитим.
-Намҥа хас кырдьаҕаһы көрөҕүн?
-Үс.
-Үлэҥ бэрээдэгэ, ис хоһооно хайдаҕый?
-Биһиги ДИППСУ-ну тутуһан үлэлиибит, онно регламент курдук тугу гыныахтаахпыт барыта сурулла сылдьар, кырдьаҕастары көрүүгэ социальнай өҥөнү толорбут. Холобур, онно киирсэр кырдьаҕаска ас астааһын, аһыырыгар, суунарыгар-тараанарыгар көмөлөһүү, быраас анаабыт буоллаҕына, хаан баттааһынын, температуратын мээрэйдиибин, эмин бэлэмниибин эҥин. Кырдьаҕас киһи социальнай, когнитивнай уонна эт-сиин өттүнэн туругун биир таһымҥа тутуу киирсэр.
Кырдьаҕастары туруктарынан көрөн 3 таһымҥа араараллар. Миэннэрэ бары бастакы таһымҥа киирсэллэр, икки бастакыбын хас биирдиилэрин 2 ч. 24-түү мүнүүтэ көрөбүн, онтон үһүспүн арыый да уһуннук — 2 ч. 48 мүн. Туругун биир кэмник тутарыгар анаан, илиини-атаҕы хамсатыыга эбии дьарыктанабыт, таабырын да таайсабыт, дуобат да оонньоон ылабыт.
-Күн аайы сылдьаҕын?
-Үлэ күннэригэр чаастарынан аттараммын, үс кырдьаҕаспар күн аайы сылдьабын.
-Кырдьаҕастарыҥ кэтэһэллэр?
-Оннук, болҕомтоҕо, кэпсэтиигэ олус наадыйаллар, кыраттан да үөрэллэр.
-Көрөр кырдьаҕастарыҥ оҕолоох дьон дуо?
-Икки кырдьаҕаһым оҕолоох-уруулаах, сиэннэрдээх дьон, онтон үһүс киһим 94 саастаах ийэтин кытта бииргэ олорор, кини уола, 72 саастаах, чугас дьоно суохтар. Борис Прокопьевич «Эҥсиэли» хаһыаты суруйтарар, хата, матырыйаал бэчээттэннэҕинэ бииргэ ааҕыахпыт.
-Үлэҕитинэн эбии үөрэх ааһаҕыт дуо?
-Бэйэм “Помошник по уходу” диэн удостоверениелаахпын. Быйыл кулун тутар ыйга Москва куоракка “Старость в радость” благотворительнай фонд “Школа ухода” үөрэҕэр үөрэнэн кэлбитим. Бу фонд үөрэҕи хас да хайысханан ыытар. Биһиэхэ киһини көрүүгэ-харайыыга сиһилии үөрэппиттэрэ. Холобур, киһини туругуттан көрөн хайдах сыһыаннаһары, сөпкө тутан туруорары-сытыарары, олордору, хайдах аһатары, орон таҥаһын хайдах сөпкө уларытары, кини аймахтарын кытта хайдах кэпсэтэри эҥин, элбэҕи билэн-көрөн кэлбитим.
-Үлэҕин сөбүлүүгүн дуо?
-Сөбүлээтим, көрдөнөммүн бэйэбэр сөптөөҕү булуннум дии саныыбын. Үөһэ эппитим курдук, ДИПИ-гэ көрүүгэ младшай медсестранан, ол иннинэ ХСФЛ интернатыгар асчытынан үлэлээбитим. Дьоҥҥо көмөлөһөрбүн сөбүлүүбүн, киһи үөрэриттэн, киһиэхэ үтүөнү оҥорорбуттан астынабын.
-Ааҕааччыларга тугу баҕарыаҥ этэй?
-Кылаабынайа, аҕа саастаах дьоҥҥо, кырдьаҕастарга мэлдьи истиҥ-иһирэх сыһыаны, чөл, чэгиэн туругу, барытыгар көхтөөх буолууну уонна дьоллоох олоҕу.
Касьян Олесов-Олук