Тохсунньу томороон тымныытыттан толлубакка, итэҕэһи-быһаҕаһы таба көрөн туоратар адьынаттанан, ыстаал бөрүө тумустанан, Нам сирин хайа баҕарар өттүгэр баар буолар үгэстээхпин.
Куолубунан, үрүҥ туманы хайыта-тырыта анньан Хамаҕатта үрдүнэн элээрэн истим. Эһиги билэҕит – мин тэлигирээмэ остуолбатын боробулуохатыгар үгүстүк олорон итэҕэһи-быһаҕаһы кэтээн көрөбүн. Ол үгэспинэн боробулуохаҕа хатанан, хайа диэкиттэн хатыылаах тыл, харбааһыннаах харам быһыы баарый диэн хантаарыҥныы олорон болҕомтом манныкка хатанна.
Ачыкылаах бухгалтер уонна отчуот туттарар киһи «аахсыахпыт иннинэ арахсыбаппыт» диэбиттии ыы муннуларын тирэһэн кэпсэтэ олороллор. Инвентарь түмүгүнэн 13 сүөһү итэҕэһэ биллэн, биригэдьиир ыксалга түстэ, көлөһүн-балаһын алынна. Кини быһаарыытынан, бостуук А. 12 төбө сүтүктээх итиэннэ ситэ түмүктэммэтэх сибидиэнньэнэн биир сүөһү ньирэй көрөөччү буруйунан өлбүт буолуохтаах. Биригэдьиир төһө сүөһүлээҕин тарбахха баттаан ааҕынан көрбөккө, сүүскэ биэртэлээт хабарҕаларын быһан, эт бэрдии государствоҕа аһара туттарбытын түмүгэр, биригээдэҕэ сүөһү ахсаана итээбит курдук. Отделение ынах сүөһүгэ былаанын толорботох хомолтотун, Чооруос эрэ бииһин ууһа буоламмын аахайбатах эбиппин. Онтум баара тосту эргийэн, биричиинэтэ иһиллэн «сэк» гына сэргии түстүм.
Аны от ахсааныгар орто соҕус маргыар үөдүйдэ. Суотчут докумуоннары аахсан тутуутугар биригэдьиир «бу докумуонунан бэриллибитэ – бэрдэрбиттэрэ» диэн кыһалҕата суохтук быһаарар.
Ыстаал тумсубунан хаһыат сырайыгар хаарыйар биричиинэм тугуй?
Кэлин бириэмэҕэ пенсионердар ат көлөнү бэйэлэрин кэтэх эрэ хаһаайыстыбаларыгар маассабайдык иитэр буолан эрэллэр. Сатабыллаах өттүлэрэ иккилиини да туппуттара. Мин Г. атын далыгар хаста да түһэн эбиэһиттэн амсайан турардаахпын. Кини бэйэтин атын сайынын бааһына харабыллыырыгар миинэн, чуут миигин эрэ, көтөр кынаттааҕы, куотар-куоппат түргэнинэн айаннатара. Кыһынын оту харабыллыырыгар көлүнэрэ. Итинтэн атын үлэҕэ ыыта сатаабыттарын да иһин Г. ата хата «сүрэҕэ суох». Орто Алааска от харабылынан анаабыттарыгар биригээдэттэн биэрбит аттарын сирдэҕэ аатыран, алтынньы-сэтинньи ыйдарга таах олорбута. Ол эрээри «үлэтэ суох олортугут» диэн баайсан, үлэлээбэтэх ыйдарыгар нэрээт суруйтаран, бэрт сынньалаҥнык балачча харчыны сырылаппытынан хармааныгар уктубута.
Ээ, буолумуна даҕаны!.. Ааспыт сылга лесопууҥҥа мас кэрдээччинэн үлэлээн баран, боростуойун кытта төлөттөрөн турардаах. Сатабыллаах табаарыс «сүрэҕэ суох» атын үтүө көлөһүнүн бэйэтигэр туһалаах гына эргитэр албастаах дииллэр.
«Били сайын уонна кыһын бэйэм аппын көлүммүппэр» диэн 7 туонна оту ыларга дьаһал суруйтара охсон, биригэдьиириттэн чыыстай отунан ойутан ылбыта. Дьэ, чахчы үбү эрэ тэбэн биэрэр ат диэтэҕиҥ! Ону таһынан, сайын бааһына харабыллыы сылдьан, хотооллорун косилканан оҕустаран, ат кыраабылынан мустаран ылбыта. Көрбүт дьон кэпсииллэринэн, үс сиргэ үстүү туоннаттан тахсалаах уонча туонна оту оттоон үллэппит. Күһүн комиссия көрүүтүттэн куотунан «оппун оройуон дьоно уоран массыынанан таһан ыллылар» диэн сымыйа сураҕы ыыппыта. Ол сурах чысхааннаах сытыы тыал курдук комисия дьонун ырааҕынан тумуннарбата.
Пенсиялаах кырдьаҕастарга сокуон төһөнү көрөрүн алааска-сыһыыга көҥүл көппүт буоламмын билээхтиибин. Онон бу бэйэтин хармаанын уон албаһынан толоруна сатыыр Г. харам быһыыта кэлэтэн, иһиллээн олорбут тэлигирээмэм боробулуохатыттан мүччү көттүм. Бас билэр аттаах 5-6 кырдьаҕаска сиэттэлии туонна отунан ыһыахтаннахпытына, сылга ортотунан 35-40 тыһыынча солкуобайдаах ночооту отделение сүгүүһү дии санаатым. Ити барыта кэлин сопхуоска ат көлөнү туһаныыга суолта бэриллибэт буолбутуттан таҕыста. Ол эрээри маннык омсолоох быһыылары оҥорор дьону сытыы тылынан хаарыйыахха, эппиэккэ тардыахха сөптөөх эбит диэммин редакциябар бу биллэрдим.
«Ленин суола», 1974 с.