Абаҕабар, эһэм, Мөлбө Сүөдэр бииргэ төрөөбүт убайыгар, Мутук Сүөдэргэ – Васильев Федор Михайлович, сүдү олоҕор аныыбын.
1920 сыл. Кыһыҥҥы хаҕыс тымныылар арыый уҕарыйбыкка дылы буоллулар. Хам-түм сытыы, хаҕыс тыал хаары өрүкүтэн ытыйбахтаан ылар. Эрдэлээн сырдыыр, хойутаан хараҥарар буолан, кэлии-барыы үксээтэ. Сүөһү-ас төрөөн-ууһаан, үүт ас дэлэйэн, үлэ-хамнас үксээтэр да, сэһэн-сэппэн ол тэҥинэн устар. Кимиэхэ хас ынах төрөөбүтэ, тыһыны дуу, атыыры дуу төрөппүтэ улахан сонун буолла. Ким эрэ мас мастыыра, ким эрэ уу баһан тиритэ-хорута ааһара, ким эрэ сүөһүлэрин ойбоҥҥо үүрэн һайдаан ааһара сонун көстүү да буолбатар, олох туоһута буолар буоллаҕа.
Сэмэннээх Матырыас алаас кырдьаҕас ыаллара. Тоҕус турбут оҕолордоохтор. Кыаммат-хотуммат кыһалҕатыттан түөртэрин аймахтарыгар, чугас дьонноругар иитиэххэ биэрбиттэрэ. Онон икки уолаттар Винокуровтар, биир – Дьяконов. Мутук Сүөдэккэлэрин абаҕатыгар Мэхээлэҕэ биэрбиттэрэ. Ол эрэйдээхтэр, уоллара уонун туолуута уонча хонук быысаһан, орто дойду олоҕуттан күрэммиттэрэ. Онон бэйэлэригэр баар.
Дьоннорун кытта балаҕаҥҥа улахан уол Микиитэ, кыыс Илиэһэ, Мутук Сүөдэр, Мөлбө Сүөдэр олорсоллор. Икки кыыс – ыал ийэлэрэ. Баайга хамначчыттыыллар. Кырдьаҕастар эрдэ туран, хотоннорун дьаһанан, чэйдэрин иһэн сыыйа олордулар. Мөлбө Сүөдэккэ таһырдьаттан киирэн, сонунун ыһа-тоҕо кэпсээтэ: «Бас-көс ыалбыт олбуоругар чуоҕур хара аттаах киһи косовка сыарҕаттан түөһүллэн түстэ. Тулуубун устан сыарҕаҕа бырахта. Ыт үрбүтүн тохтоппот. Дьиэттэн чаҕар уол тахсан, ыалдьыт саҕынньаҕын, бэргэһэтин, курумутун хаарын тэбэтэлээтэ. Аты тэһииниттэн ылан сэргэҕэ баайда. Ыалдьыты дьиэҕэ ыҥырда». «Бэрт ыраахтан кэлбит киһи буоллаҕа», – диэн аҕалара санаатын үллэһиннэ.
Үлэ-хамнас дьоно, уолаттар, сып-сап аһаан-сиэн, хомунан тахсан бардылар. Илиэһэ бурдук тарда оһох кэннигэр бүктэ. Ийэлэрэ Матырыас быйыл мөлтөөн, сотору-сотору сытар мээрик буолла. Оҕонньор оһоҕор мас киллэрэ таһырдьа харбыаласта.
Алаас аҕыйах ыала ыаһах оҥостор, таайыллыбат таабырын буолбут тойоннорун ыалдьыта кимэ-туга хараҥарыар диэри биллибэтэ. Халлаан былытыран эрдэ хараҥарда. Уу-чуумпу сатыылаата. Бэл, ыттар үрэллэрэ иһиллибэт. Хам-түм ыалдьыт ата тыбыыран чуумпуну аймаан ылар.
Сааскы сарсыарда буолла. Эрдэһит ыттар саҥа күн үүммүтүн биллэрэн, араас саҥаны таһааран, үрэн ньаҕыйдылар. Хойутаабыттар уунаҥнаһан, тыыллаҥнаан, аат эрэ харата, үрэн көх-нэм буоллулар. Балаҕаннар халҕаннара лабырҕастылар. Хаамсыы-сиимсии элбээтэ. Үөлэстэр буруолаан, дьон турбутун биллэрдэ.
Сэмэн оҕонньор чэйдээт, мас мастана, хаар күрдьэ таҕыста. Эдэрдэрэ үлэлии барбыттара ыраатта. Оҕонньору көрдө-көрбүтүнэн баай чаҕар уола супту хааман сылыбырайан кэлэн, тойон ыҥыртарарын этээт, төттөрү харбыаласта. Оҕонньор соһуйан тугу да ыйыппакка хаалла. Уҥа-хаҥас көрбөлөөт, күрдьэҕин балаҕаныгар өйөннөрө уураат, тиэтэйэ-саарайа тойонун дьиэтин диэки алтахтаата. Таһыттан киирбит киһи быһыытынан, бэргэһэтин устан, дорооболоһон тоҥхоҥноото. Олох мас көрдөөн ол-бу диэки көрбөлөөтө. Чаҕар уол талах олбох аҕалан уурда. Хараҥаҕа хараҕа үөрэнэн өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ сырдык, ньылбаа хааннаах, ньолойбут сирэйдээх, сыҥааҕын анныгар дуона суох бытык тыгыалаабыт, сөбүгэр эттээх-сииннээх киһи чэйдии олорор эбит. Дьиэлээх тойон киниэхэ холоотоххо бөҕө-таҕа көрүҥнээх, саас ортолоох киһи.
Хаһаайын сөҥ куолаһынан, бу курдук диэн быһыта баттаан, кэпсиир икки ыйытар икки ардынан: «Дьэ, кырдьаҕаас, Лэкиэс ыалдьыт ыраах өрүс уҥуоруттан кэлэн олорор. Сылгытын боруодатын тупсараары, сылгы атыылаһа, мин биэрэрдии сөбүлэһэн олоробун. Төннөрүгэр үүрсэр киһи көрдүүр. Мутук Сүөдэргин биэрдэргин, кыанар, сытыы-хотуу, сылгыга сыстаҕас, илиитигэр дьоҕурдаах», – диэтэ. Оҕонньор, итинниги эрэ истиэм диэбэккэ олорбут киһи, соһуйан мух-мах буолла, тугу да диэн булбата. Ону көрөн, ыалдьыт киһи: «Төннүөн баҕардаҕына күһүн, суол турдаҕына, аҕалан биэриэм», – диэн ньылбаардан кэбистэ. «Бээ-бээ, эмээхсинтэн, уолбуттан», – дэтэлээтэ, буруйа суох бэргэһэтин кум-хам туппаҕалаата. «Чэ, кырдьаҕас, дьоҥҥун сэрэт. Сарсын биир үөрү быһан аҕалан хаайан, хоннорон, өйүүн, суол алдьаныан иннинэ, тиийэрдии айанныа этилэр», – диэт, дьиэлээх тойон чэйин сыпсырыйбытынан барда. Тэҥнэһиэ дуу, мөккүһүө дуу, оҕонньор аргыый тахсан барда. Хайыай, тойоно эппитин толороругар эрэ тиийэр буоллаҕа.
Дьоно, аҕалара арбы-сарбы буолан киирбитин көрөн, аһыылларын да тохтотон кэтэһэн олордулар. Аҕалара аргыый олох мас ылан кэлэн олордо. Өрө тыынан ылаат, ыалдьыт туох соруктаах кэлбитин кэпсээтэ, төннөрүгэр сылгы үүрсүһэн барар көмө киһи көрдүүрүн эттэ. Тойон Мутук Сүөдэркэни биэрэн ыыт диэбитин нэһиилэ иһиттэн ыган таһаарда. Бары саҥата суох бардылар. Арбы-сарбы буолан, истэригэр ас да киирбэтэ. «Ол хаһан билбит-көрбүт киһибитигэр оҕобутун биэрэн ыытабыт?», – диэн ийэтэ эрэйдээх сыҥырҕаан барда. «Суол турдаҕына, аны күһүн, бэйэтэ аҕалыах буолар», – туох да диэн булбакка мунан олорбут аҕалара истибитин, эмээхсинин уоскутаары, эбэн эттэ. Сүөдэккэ: «Ээ чэ, барыллыа, сонун сири көрөн кэлиллиэ. Онно да дьон олорор дойдута ини», – диэт, сып-сап хомунан таһырдьаны былдьаста. Бары да туран үрүө-тараа харбыаластылар. Илиэһэ ийэтин кытта ньирэйдэри аһата хотонноотулар. Эр дьон таһырдьаны былдьастылар.
Балаҕан иһигэр киһи кулгааҕа чуугунуур чуумпута сатыылаата. Оһох маһа бүтэн хара чоҕунан көрдө. Күн аллараа түһүүтэ кэлии-барыы үксээтэ. Мутук Сүөдэккэ кэлбит ыалдьыты кытта сылгы үүрсэн барарын туһунан сурах ыаллары бары тилийэ көттө. Доҕор-атас өртө сэлэһэ, кэпсэтэ түһээри Сүөдэккэҕэ муһуннулар. Тустан мучумааннастылар, хаарга булкуллан ыллылар, имнэрэ тэтэрэн күлэн-оонньоон, чэпчээбиккэ дылы буолан күнү түмүктээтилэр.
Ыраахтан кэлбит күүтүллүбэтэх ыалдьыт соруга-садьыга кырдьаҕас ыал «уйатыгар» ууну кутта, уйулҕаларын хамсатта, чуумпу олохторун атыйахтыы аймаата. Ийэ эрэйдээх сүрэҕэ, муммут кус оҕото тиргэҕэ иҥнибитинии, толугуруу мөхтө. Аһыыр аһа ас буолбата, утуйар уута күдэҥҥэ күрэннэ. «Хайдах-туох дойдуга, билбэт-көрбөт дьонугар-сэргэтигэр» диэн мунаарыы балаҕан ахсын ыаһах «ыһыаҕа» буолла. Утуйар кэм бүрүүкээн кэлбитин билбэккэ да хааллылар.
Өрүү буоларын курдук, хара сарсыардаттан хаамсыы-сиимсии, үлэ-хамнас, сырыы-мэһии бокуойа суох саҕаланна. Тойоно Мутук Сүөдэри ыҥыттарда. Сурдьа Мөлбө Сүөдэккэ саппарайдаһан барыста. Ийэтэ эрэйдээх аргыый салыптаҥнаан уолун таҥаһын бэрийэ-бэрийэ «ким онно оҕом таҥаһын көрүө эбитэй?» диэн хараастан сүрэҕин оҕото доҕуурга иҥнибит туллуктуу толугуруу мөҕүстэ. Хараҕын уута сэрэппэккэ таммалаан, уолан эрэр иэдэһин устун аллараа субуруйда. Халҕан таһыгар атах тыаһын истэн, былаатын уһугунан хараҕын соттумахтаата, үөһээ тыынан сүрэҕин уоскутуна сатаата. Уола, Сүөдэккэтэ, үөрэн-көтөн киирдэ: «Ийээ, били сур атыырын биэрбит. Билэр атыырым, сымнаҕас», – диэт, ымдаан оҕото ыймахтаат, таһырдьаны былдьаста. Ийэ эрэйдээх туох да диэн хоруйдаабакка хаалла. Биир күн эмиэ бүттэ. Хараҥа түүн бүрүүкээтэ. Былыт арыый чарааһаан дьыбарсыйбыт. Үчүгэйэ диэн тыала суох.
Ыраах айаҥҥа аттанар ыарахан күн саҕаланна. Кырдьаҕастар утуйдулар эрэ, суох эрэ. Ким-хайа иннинэ туран оһохторун оттон, чэй өрүнэн, саҥата-иҥэтэ суох оһохторун иннигэр аргынньахтаан олороллор. Чараас былыттаах сааскылыы ылааҥы күн үүммүт. Дэриэбинэ саамай кырдьаҕас ыалын чуумпу олохторун аймыыр күн. Уолларын таҥаһын-сабын, өйүө лэппиэскэтин суулаан бооччойон, кэлэн ыларын кэтэһэн, чэйдииллэрин да умнан олороохтууллар. Кыыстара Илиэһэ сандалыга ас тардан түбүгүрэр.
Күн ортото чугаһаата. Уолаттар, үлэлээбит дьон быһыытынан, сөрүүн салгынынан аҥылыһан киирдилэр. Сандалы тула олорон чэйдээтилэр. Ийэлэрэ оһоҕун аһатан ботугуруу-ботугуруу арыылаах алаадьынан, кымыһынан айах тутта. Уолун аттыгар кэлэн олордо. Санньыйбыт илиитинэн уолун төбөтүттэн имэрийэн, сыллаан ылаахтаата. Оҕонньор, тугу да диэн булбакка, тылыттан матан дьонун эргим-ургум көрө олордо. Саҥа-иҥэ суох. Сүөдэккэ да «уйатыгар» уу киирбиккэ дылы. Буолумуна. Дьонуттан арахсан кый бырах, билбэт-көрбөт дойдутугар, быстан-ойдон, баран эрдэҕэ. Убайа Микиичэ да, сурдьа Мөлбө да ууну омурпут курдук, биир тылы быктарбакка олордулар. Аһаабыта буолан баран хомунуу саҕаланна. Өйүөтүн, таҥаһын харбаан ылаат, балаҕанын иһин эргиччи көрдө. Ийэ эрэйдээх хараҕыттан уу-хаар баһан, уолун түөһүгэр сыста түстэ. Кууһан турда. Оҕонньор эмээхсинин уолуттан арааран олбоххо олорто. Уолугар: «Этэҥҥэ эрэ сырыт, дьоҥҥо сирдэримэ», – диэн алҕаата.
Уолаттар тахсан бардылар. Ийэ хараҕын уута тохтообокко тоҕунна, ыардык өрө тыынан саҥата тахсыбат буола бөтө биэрэ олороохтоото. Ким билиэ баарай, кырдьаҕас киһи тугу санаан олорорун? Илиэһэ ийэтин кытта хаалла. Оҕонньор аргыый акыҥнаан уолаттарын кэннилэриттэн таһырдьаны былдьаста. Балаҕан ахсыттан баар дьон бары тахсан, айаннааччылары одуулуу турдулар. Эдэр өттө кэлэн, илии тутуһан, быраһаайдастылар.
Ыалдьыт тойон тахсан коссовкатыгар олороотун, бугуһуйбут ат түһүнэн кэбистэ. Быраһаайдаһан сапсыныы элбээтэ. Оҕонньор улаханнаах аччыгый уолаттарын кытта тулаайахсыйбыттыы туран хааллылар. Айанныыр сылгылар туора-маары ыстаҥалаан, кистээн дьаралытан ыллылар. Дойдуларыттан арахсан эрэллэрин кинилэр да билэн эрдэхтэрэ, айылҕа оҕолоро. Модуттарыттан тахсан көстүбэт буолуохтарыгар диэри тура түһэн баран, балаҕаннарын диэки сукуҥнастылар.
Балаҕан иһэ уу-чуумпу. Эмээхсин сыппыт, Илиэһэ хотонугар. Уолаттар аҕаларын кытта киирэн эмиэ сытынан кэбистилэр. Саҥа-иҥэ суох. Бэл, көмүлүөк оһох уота үөрбэт-көппөт. Аат эрэ харата маһын тобоҕун сиэн сыыгыныыр. Бары барыта тохтообукка дылы. Ким билиэ баарай, төһө ыраах дойдуга уоллара айаннаабытын? Туох сирдээх-уоттаах, хайдах дьонноох-сэргэлээх дойдуга? Кэлиэ эрэ, кэлимиэ эрэ? Тыыннаахпытыгар оҕобутун көрөбүт эрэ, суох эрэ? Араас санаалар бары мунньуллан, ыар баттык буоллулар. Кэннилэрэ уһаабыт, иннилэрэ кылгаабыт кырдьаҕастар санаалара араастаан «оонньоон» эрдэҕэ.
Мутук Сүөдэккэ айаннаан сиксит да сиксит. Сылгыларын кытта эрийсэн, кэннин хайыһан дьонун да көрбөккө хаалла. Сылгылара да, айыы кыыллара буоллахтара, дойдуларыттан арахсан баран иһэллэрин билбиттии хаһыҥыраһан, туора-маары сырсан ыла-ыла, сиэлэн сэксэтэн истилэр. Билэр куоластарын истэн, кулгаахтара чөрбөһө түһэллэр. Сүөдэккэ сир-дойду кэрэтин кэрэхсии, киэҥин-куоҥун сөҕө, сонургуу көрө айаннаан истэ. Дойдута киэҥэ-куоҥа, ото-маһа тупсаҕайа сөхтөрдө. Үрдүк мыраан тэллэҕэр кэлиитэ, тоҕо эрэ, сүрэҕин оҕото толугуруу мөҕүстэ. Ыксаата. Ону билбиттии тойоно мырааны дабайаат, тохтоото. Сылгылар, бэл, тыбыырбахтаан ыллылар. Сүөдэккэ мыраантан таҥнары дойдутун, киэҥ нэлэмэн Эҥсиэли хочотун уу-хаар баспыт харахтарынан одуулуу турда. «Дойдубуттан арахсан эрэрбин билэн сүрэҕим оҕото толугуруу мөхпүт эбит» дии санаан, үөһээ тыынан ылла. Сылгылара салгыны эҕирийэн ыла-ыла тыбыырбахтаатылар, хаары хаһыйбахтаатылар. Тэҥкэ тииттэрэ, лагласпыт хатыҥнара атаара, лабааларынан сапсына хааллылар. «Оо, аны хаһан дойдубун көрүөм буолла? Ыраас салгынынан түөспүн толору тыыныам эбитэй? Олоҕум, ыйааҕым маннык эбитэ дуу? Баҕар, хаһан эмит эргиллиэм» диэн эрэллээхтик сананна. Сиэбигэр укта сылдьар лэппиэскэтиттэн эмти тутан, аар баҕах тиит анныгар аргыый уурда.
«Чэ, доҕор, аттар сынньаннылар, айанныах. Дьонтон-сэргэттэн, төрөөбүт дойдуттан арахсар ыарахана биллэр. Уол оҕо ат кулун буоллаҕыҥ, тулуй. Биһиги да Аммабыт, бэйэтин туһугар, эмиэ кэрэ дойду. Бэйэҥ да сөбүлүөҥ. Айанныах. Сотору Туймаада Эбэ хотун киэҥ киэлитин көрүөҥ. Ыалга хонон, сынньанан ааһыахпыт», – диэн тойон эйэ-дэмнээх саҥатын истэн уоскуйда. Хаарынан сирэйин-хараҕын туора-маары суураланна. Айан саҕаланна. Сүөдэккэ бүтэһигин дойдутун диэки кылап гынан көрөөт, атын миинэн айанната турда. Иннигэр-кэннигэр саас иһэр бэлиэлэрэ туллуктар көтөн элэҥнэһэллэр. Сис устун айаннаан сиксит да сиксит. Халлаан хараҥарыыта мыраантан аллара түстүлэр. Ыал баар сибикитэ билиннэ. Буруо сыта муннуга саба биэрдэ. Аттар хаамыылара сыыдамсыйда. Онно-манна ыттар үрэн ньаҕыйдылар. Киллэм диэн аҕыйах дьиэлээх сир эбит.
Балайда улахан дьиэ тиэргэнигэр кэлиилэригэр, хараҥа лаппа сатыылаата. Дьиэттэн дьон тахсан көрүстүлэр. Аттары сойута баайталаатылар. Дьиэҕэ киирбиттэригэр сылаас саба биэрдэ. Ыһыырынньык имик-самык умайар. Дьиэлээхтэр утуйа сытар буоланнар, хаһаайын бэйэтэ сандалыга ас тардан аһатта. Уу-чуумпу. Бэрт кыратык аһаабыта-сиэбитэ буолан баран, утуйардыы тэриннилэр. Сүөдэккэҕэ тойоно аттарын сойутан баран, аһатан утуйарыгар соруйда.
Сарсыарда буолан, хаһаайыттар туран, оһох оттуллан, киирии-тахсыы элбээбит. Сүөдэккэ тура охсоот, аттарын аҕалан сэргэҕэ баайталаан айанныырлыы бэлэмнээт дьиэҕэ киирдэ. Сандалыга олорон чэйдэстэ. Айаҥҥа туруннулар. Халлаан сырдаан эрэрэ. Сонунтан сонун көстүүлэр санааны аралдьытан, сэргэх айан буолла. Мырааннар хааллар хаалан, бэрт улахан араас тутуулар көстүтэлээтилэр. «Туймаада Эбэ хотун диэн бу буоллаҕа» диэн саныы истэ. Киллэмнээҕэр үгүс дьиэлэрдээх Тулагыны аастылар. Балай эмэ айаннаат, улахан дьиэ таһыгар тохтоотулар. Минньигэс ас сыта муннуга саба биэрдэ. Аттарын баайаат, дьиэҕэ киирдилэр. Аһыы олорооччу элбэх эбит да саҥа-иҥэ суох, чуумпу. Тойоно итии ас аҕалтаран тото-хана аһаатылар. Тахсан айанныырдыы тэриннилэр. «Билигин улахан Эбэбитин туоруохпут, тымныы, тыаллаах буолуо», – диэн кылгас саҕынньах биэрдэ, түү бэргэһэ кэтэртэ. Өр гымматылар, Эбэҕэ киирдилэр. Дьэ, чахчы сытыы тыал Сүөдэккэ сирэйин быһа охсон соһутта. Күн тыгара сылааска дылы да, тымныы салгын кинини баһыйар эбит. Үрүҥ хаарынан үллүктэнэн, уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ байҕал нэлэһийэ көрүстэ. Харах ыларынан туох да баара көстүбэт. Төһөҕө-хаччаҕа, ханан ханна тиийиэхтээхтэрэ биллибэт. Сылгылар барахсаттар бууш тыына-тыына айаннаан сикситэллэр. Бары барыта утуйан хаалбыт курдук. Көтөр-сүүрэр да көтөн ааһара көстүбэт.
Балайда унньуктаах уһун айан кэнниттэн буруо сыта муннуга билиннэ. Ыалга чугаһаатыбыт быһыылаах диэн Сүөдэккэ сэргэхсийэргэ дылы буолла. Сотору ыттар үрэр саҥалара иһилиннэ. Суолтан чугас дьиэҕэ тохтоотулар. Киһи тахсан көрсөн, тойон атын сэргэҕэ баайда, атыттары далга илдьэн баайталаатылар. Кэлбит дьон иккиэн дьиэҕэ киирдилэр. Хаһаайын утары көрүстэ. Дьиэ иһэ сып-сылаас. Утуйа иликтэр эбит. Дьиэлээх хотун сандалыга ас тарта. Кытаҕы хоточчу буспут эти хоторон аҕалла. Аһааһын буолла. Билсэр дьон быһыытынан айахтара аһыллан, өрөөбүт уостара өһүллэн, кэпсээн-ипсээн буоллулар. Сүөдэккэ аһаан бүтэн нуктаан барбытын көрөн, хаһаайын аан таһыгар турар наараҕа утуйарыгар эттэ. «Аттары аһатар дьон бааллар», – диэтэ. Киэҥ Эбэни туораан, чахчы атын дойдуга кэлбитин өйдөөн, ону-маны саныахча буолан иһ
н, утуйар түлүк уу баһыйан хараҕын симэн, сылааска сууланан, ханна да барбытын билбэккэ хаалла. Дьонун саҥалара да кинини аралдьыппата. Оһох оттор тыастан уһукта биэрдэ. Киирии-тахсыы буоббута ырааппыт. Хойутаатым диэн буруйдана санаат, ойон туран таһырдьаны былдьаста. Аттарын аҕалтаан айанныырдыы бэлэмнээтэ. Дьиэҕэ киирбитэ киһи элбэх эбит. Бары төбүрүөннээн аһыы олороллор. Сүөдэккэни ыҥыран олортулар. «Чэ, доҕоор, үчүгэйдик аһаа. Айан өссө да ыраах», – диэн тойоно сэргэхсийбит куолаһынан аргыый сыыйан саҥарда.
Айаҥҥа туруннулар. Аһаан хоммут сылгылар сэниэлээхтик сиэллилэр. Суол тыа быыһынан сыыйыллар. Чугаһынан өрүс да, үрэх да баар сибикитэ биллибэт. Тыала суох. Чараас былыт быыһынан хам-түм күн көрөн ылар. Куобах кутуруга хаар, сүрэҕэлдьээбиттии, түһэн сыыйыллар. Мастар төбөлөрүгэр мэкчиргэлэр олороллоро көстөн аастылар. Суордар суолу туора-маары көтөн күпсүттүлэр. Балайда уһун айан кэнниттэн биир алаас ыалыгар хонон аастылар. «Дьэ, Сүөдэр, Аммабытыгар чугаһаатыбыт, сырдыкка тиийбит киһи», – диэн тойоно санаата көтөҕүллэн кэпсии истэ. Боруҥуй буолуута үгүс тутуулардаах балайда улахан дэриэбинэҕэ кэлэн, хонон-өрөөн, сынньанан айанныыр буоллулар. Улуус киинэ Амма диэн үһү. Тойон киһи онно-манна сылдьыталаата. Аны улуус түгэх нэһилиэгэр Чыамайыкыга айанныахтаахтар. Балайда ыраах курдук кэпсииллэр. Айан саҕаланна.
Уол бу дойду маһын-отун атыҥырыы санаата. Үксэ тиит, талах, намылыспыт хатыҥнар хаһан эмит көстөн ааһаллар. Хата, хаарга ойуу-бичик, суол-иис баарын көрөн, бултаах буолуон сөп эбит диэн быһаарда. Дойдутугар Модукка куобахха туһахтыырын, куска тиргэлиирин санаан, өрө тыынан ылла. Тугу эрэ санаан мүчүк гынна. Сылгылара эрэйдээбэккэ этэҥҥэ айаннаан иһэллэриттэн иһигэр үөрэ истэ. Аара, өссө биирдэ хонон, күн аллараа түһүүтэ айаннара сыыдамсыйда. Халлаан да сөрүүдүйдэ. Ыаллаах сир чугаһаан дуу, тойон атын айана ахсымырда. Өр буолбакка киэҥ-куоҥ үгүс балаҕаннар, Аар баҕах тураллара көһүннүлэр. «Кэлиэхтээх сирбитигэр, дьэ, кэллэхпит» диэн Сүөдэр атыттан түһэн, тэһииниттэн сиэтэн кэллэ. Сиэбиттэн лэппиэскэтин тооромойуттан сэргэ анныгар уурда. «Туораттан кэлбит туос атахтаах, тастан кэлбит таас атахтаах диэн атыҥырыы көрүмэ. Сылаас хоойгор суулуу тута сырыт, үчүгэй хараххынан көр» диэн көрдөһөн ботугураата.
Чаҕардар тахсан аттары сэргэлэргэ баайталаан сыгынньахтаатылар. Лэкиэс тойон Сүөдэккэни улахан дьиэҕэ илдьэ киирдэ. Дьиэ иһэ күө-дьаа буола түстэ. Элбэх ыһыырынньык умайар буолан, сырдык көмүлүөк оһох, хаһаайын кэлбитин билэн, тачыгырыы умайан дьиэни сылытта. Биир чороччу улаатан эрэр кыыс оҕо ийэтин күлүгэр саһа-саһа билбэт киһитин сонургуу көрөн чоҕулутар. Атын оҕо баара биллибэт. Сүөдэри дьиэлээхтэригэр билиһиннэрдэ. Уһун унньуктаах айан бүтэн, аһаан-сиэн утуйуу буолаары тэринии саҕаланна. Сүөдэри тойон атын балаҕаҥҥа олохтуу таһаарда. Дьиэлээхтэр «дорообо, дыраастый» буолан тоҥхоҥностулар. Син наара көстөн, сытар-турар миэстэлэммит саҕа сананна. Тойон кэпсэппэхтээт, тахсан барда. Балаҕан толору киһи, оҕо-уруу. Билсиһии кэриэтэ аҕыйах тылынан бырахса түһээт, бары ороннорун буллулар. Сарсыардаттан саҥа сиргэ үлэ-хамнас буолуохтаах. Барыта сонун, балаҕан, сир-уот, бэл, салгын да атыҥҥа дылы. Сылаа таайан утуйуо эбит да, тоҕо эрэ, санаата дьонун, дойдутун диэки иэҕилиннэ. «Ийэлээх аҕам төһө эрэ айманнылар? Хаһан аны дойдубун, дьоммун көрөбүн?». Араас санаалар утуйар уутун уйгууртулар, иннин тымтыктанан көрбүт суох. Хайдах-туох олох кинини күүтэрин ким билээхтиэй? Санаатын ситимэ быста-быста салҕанна. Халтаһалара ыараан, харахтарын симэн утуйар уу диэки сиэтэн «айанната» турдулар.
Саҥа сиргэ маҥнайгы сарсыарда. Сонун сиргэ – саҥа олох. Ыаллара туран чэйдээн эрэллэр эбит. Икки кырдьаҕас эмээхситтэри кытта икки эмдэй-сэмдэй уончалаах уолаттардаах эдэрчи ыаллар эбит. Сүөдэр лэппиэскэтин тобоҕунан аал уотун аһатаат, сандалыга олорсон чэйдэстэ. Бүтэн үрүө-тараа үлэлии харбыаластылар. Сүөдэр сири-уоту көрө, дьону кытта билсэ, таһырдьа таҕыста. Сонун дойду буоругар чиҥник үктэнэн көрө-истэ хаамта. Күн тахсан, халлаан сырдаан, бары барыта дьэҥкэтик көстөр. Кэҥэс төгүрүк алаас, тиит, талах эргимтэлээх, бэрт аҕыйах хатыҥнардаах. Кыра салгыннаах, сылаас күн үүммүт. Балайда улахан хотоннор көстөллөр, күрүө-хаһаа баһаам. Арай, сылгылара ханна да көстүбэттэр. Кистиир, тыбыырар да саҥалара иһиллибэт. Аар баҕахха чугаһыырыгар тойон утары тахсан кэллэ. Сылгылары көрө бардылар. Чараас тыаны туораан, үрдүк күрүө-хаһаа турарыгар кэллилэр. Миинэн кэлбит ата, уолу билэн, кистии-кистии утары матаһыйан кэллэ. Атыттара да, төбөлөрүн өндөтөн көрүү-истии, кулгаах-харах буоллулар. Хааччаҕы тула сырсан кутуруктара субулунна, сиэллэрэ сахсаҥнаата. Тойон сылгыларын астына көрөн турда. Аҕалбыт сылгыларын уол көрүөхтээҕин, аһатыахтааҕын, хантан туох оту сиэтиэхтээҕин быһааран, көрдөрөн баран төттөрү барда. Сылгыларын бүөбэйдэһэн, далларын ыраастаан, хаар ыһан, күнүн билбэккэ аһара сырытта. Үлэ үөһүгэр сырыттаҕына, күнүн да билбэккэ аһарынар, санаа-оноо буолан муучурбат. Чуумпурда да дойдутун, дьонун-сэргэтин, үөлээннээхтэрин санаталаан муучурар.
Дойдутугар саас эрдэ кэлэн, уу-хаар чыллыргыы устар. Сүөһүлэр, биэлэр төрөөннөр үлэ-хамнас, ас-үөл элбээтэ, түбүк үксээтэ. Арай, кырдьаҕас дьон ахтылҕаннара намырыахтааҕар, дириҥээбиккэ дылы. Эмээхсин эрэйдээх мөлтөөн, сирэй-харах кэтэтэр буолла. Аһыыра да биллибэт, утуйара да биллибэт. Халадаай ырбаахы, тоһоҕоҕо иилбиттии, харбыҥныыр эрэ. «Күһүн суол туруутугар тиийбит киһи, оҕобун көрүөм этэ» дии санаан, олох туһугар охсуһа, туруулаһа сытта. Турара да аҕыйаата. Оҕонньор да мөлтөөн бытаарда. Аҕыйах саҥалаах бэйэтэ, отой да тылыттан маппыкка дылы.
Чыамайыкыга саас эмиэ сатыылаата. Халлаан лаппа сылыйда. Биэлэр төрөөн, кулун элбээн үлэ үллэ-балла улаатта. Саас кэлбитин биллэрэн турааахтарбыт кэлэн, дааҕырҕаһыы тыаны аймаата. Ынахтар төрөөннөр ньирэй мэҥирээһинэ хотону толордо. Тиэргэн хомуоһуна, бөх-сыыс уматыыта буолан буруо-тараа дьиэлэр, балаҕаннар үрдүлэринэн, күөх былыт буолан, уһуннулар. Оҕолор барахсаттар, быыс буоллаллар эрэ, сырсан быыппасталлар, моҕотойдоон тиритэн-хорутан кэлэллэр. Сүөдэр түптэ таһыгар олорон, маһы кыһан кыыллары оҥорон оҕолорго түҥэтэлиир. Дьон Сүөдэр дьарыгын олус сөбүлүү, сонургуу көрөллөр. Манна уолу ким да Сүөдэккэ диэн ньырамсыппат. Тойон эппитинэн Сүөдэр дииллэр. Буолумуна даҕаны, сиһин этэ сиппит, буутун этэ буспут, холун этэ хойдубут, бөдөҥ-садаҥ киһини көрөн туран ким ньырамсытыай? Тойон да уолу астына көрөр. Үлэни кыайа-хото оҥорорун, туттарын-хаптарын сөбүлүүр.
Хаар бүтүүтэ тойон Сөдүөтү кытта биир сылгыһыты илдьэ сайылыктарын көрө бардылар. Уу-хаар бөҕө тахсыбыт. Күөллэрэ ууламмытын көрөн сэргэхсийдилэр. Өтөр кус-хаас кэлиэ турдаҕа. Өр-өтөр гымматылар, балаҕаннар, күрүө-хаһаа, сүөһү турар титииктэрэ көһүннүлэр. Сайылыктан чугас балайда улахан күөл көстөр. Сүөдэр көрдөҕүнэ, кини дойдутун сайылыгыттан атына суохха дылы. Тыа саҕатыгар турар. Атына диэн үрдүк халдьаайыга, Амма өрүс үрдүгэр тэриллибит. «Өрүспүт мууһа баран, ыраас уутун «көмүс кыырпахтарынан» оонньоотоҕуна, киһи эрэ таптыы, астына көрүө, эн да сөбүлүөҥ, ыраас уутугар дуоһуйа сөтүөлүөҥ», – диэн киэн тутта сэһэргээтилэр. Хонуктарыгар дьиэлэригэр төнүннүлэр. Бары үлэ-хамнас бөҕө буола сылдьаллар эбит. Оҕолор да туора турбаккалар, илин-кэлин түсүһэ сылдьаллар. Буруо-тараа, мастар быыстарынан, ыраахха диэри сыыйыллар. Сарсыныгар, ыам быыһыгар, дьон бары тойон балаҕанын иннигэр муһуннулар. Сайылыкка тахсыы Ньукуолуну көрсө буолуоҕун, онон хомуна-иминэ сылдьалларыгар сорудахтаата. Ыһыахтара бэйэлэрин сайылыктарыгар ыытыллыаҕын этэн туран, саҥа таҥас, былаат түҥэтиллиэн сэрэттэ. Сөдүөт саҥата суох туора хаамта.
Сайылыкка көһүү саҕаланна. Муус баран, ууллан, өрүс, күөл ыраастаммытын сылгыһыттар үөрэ кэпсэтэллэр. Туулаан сибиэһэй балык сиэхтэрин кэтэһэр курдуктар. Аттаахтар, хороҕор муостаахтары сайылык диэки салайа үүрдүлэр. Һай-һат элбээтэ. Сүөһүлэр маҕыраһан, ньирэйдэр мэҕирэһэн сири-сибиири толордулар. Иһийэн турбут тыа биирдэ сэргэхсийбиккэ дылы буолан, мас лабаалара сапсына көрүстүлэр. Оо, сайылык. Салгынныын ыраас, ахтылҕаннаах да буоллаҕыҥ! Күүтэн да биэрдибит бу күнү, уһун кыһын устата. Балаҕаннар халҕаннара хабырҕастылар. Оһохтор үөлэстэриттэн унаар буруолар субулуннулар. Күөх долгунунан тыа быыһын толордулар. Үлэ-хамнас күөстүү оргуйда, хаамсыы-сиимсии үксээтэ. Күлүү-салыы, оҕолор саҥалара сайылыгы сэргэхситтэ. Хомунан-иминэн, үлэни үмүрүтэн тиэргэн ортотугар мустуу буолла. Күөх окко сандалы тэрилиннэ, кыынньар кымыс көтөҕүлүннэ, саламаат хото буста, өрөөбүт уос өһүлүннэ. Оһуохайы да умнубатылар, эһиэхэйи да эҥээриттилэр. Сүөдэр да уопсай көртөн туора турбата, кыттан истэ. Мас тардыста, хапсаҕайдаһан холонно. Күлүү-үөрүү үксээтэ. Тыа киһитэ барахсан ахтыбаттаах буолуо баара дуо сайылыгын.
Күн киирдэ. Сылайбыт өртө балаҕаҥҥа салыптаҥнаата. Сотору күн таҕыста да ыам саҕаланыа турдаҕа. Сүөдэр эмискэ дьонун санаан өрүс диэки хаамта. «Кинилэр да сайылыкка таҕыстахтара. Дьонум хайдах эрэ сылдьаллар» диэн харааһынна. Хараҕын уута бычылыйан тахсыбытыттан соһуйан, туора-маары соттоот, биэрэккэ олорбохтоото. Үгүһү, үчүгэйи бары санаата. Арыый уоскуйан балаҕаныгар кэллэ. Аар хатыҥ лабаата, аһыммыттыы, имэрийэн хаалла.
Саймаархай салгыннаах саҥа күн үүннэ. Киэҥ халлааҥҥа былыт да баара биллибэт. Ыам буолбута ырааппыт. Тойон кэлиэхтээҕин кэтэһэллэр. Сөдүөт сылгылары көрө таарыйа сири-уоту көрө, билсэ, тыа быыһынан бара турда. Ата, үөрдүспүт сылгыларын билэн кистээбитигэр, аһыы сылдьааччылар төбөлөрүн көтөҕөн хардаран хаһыҥырастылар. Атын күөлү эргийэ салайа тутта. Сылгы элбэх, кулунчук да аҕыйаҕа суох. Сонунтан сонун көстүүлэр умсугута көһүннүлэр. Киэҥ ырааһыйаларга, балайда үрдүк үрдэллэр, томтордор бааллар. Көлүччэлэр көстөллөр. Оттуохха айылаах ходуһа сир элбэх эбит. Көтөр-сүүрэр да элбэх. Сайылыгын атын өртүнэн кэллэ. Лэкиэс тойон дьиэ кэргэттэрин, чаҕардарын кытта кэлбит. Сайылыкка тахсыбыттарын үөрүүлээн сүөһү өлөрөн, ас хото буспут. Саҥа-иҥэ хойдубут. Тиэргэҥҥэ, күөх окко сандалы тардыллыбыт. Тойонноро тугу да үгүһү кэпсээбэтэ. Аан Алахчын хотон тэмиэрийэ хотуҥҥа айах тутан ааттаста, көрдөстө. Тото-хана аһаан-сиэн, сэһэн-сэппэн буоллулар. Эдэр эрчимнээх өртө оонньоон бырдааттастылар. Үһүйээннэри, номохтору уот тула олорон кэпсэтии хойукка диэри салҕанна.
Киэһээҥи чуумпу сатыылаата. Көтөр кынаттаах бары утуйбукка барбыт. Арай Амма өрүс ыраас уута аргыый устан сунудулуйара хам-түм иһиллэн ааһар. Эмиэ биир күн күлүм эрэ гынан хаалла. Күн ахсын үлэ бүппэт да, аҕыйаабат да. Кымырдаҕастар курдук түбүгүр да түбүгүр. Эр дьон илиилэриттэн сүгэ-быһах төлөрүйбэт, дьахтар аймах астыылларын, ынах ыан, ньирэй аһаталларыттан ордон иистэнэллэр, ылсыһаллар-бэрсиһэллэр. Күн бокуойа суох сылдьар дьон диэтэҕиҥ.
Сүөдэр бу дойдуга кэлбитэ үһүс ыйыгар барда. Хаардаахха, сааскы хахсааты баттаһа кэлбитэ. Оттон билигин, айылҕа сайыҥҥы киэбин ылан, ото-маһа көҕөрө силигилээн, сир-дойду күөҕүнэн симэннэ. Эгэлгэ сибэкки үүнэн дьону-сэргэни үөртэ. Амма өрүс ыраас, сылаас уутугар бар дьон, оҕо-уруу чомполоно сөтүөлээн, куйааска сөрүүкээн, күннүүн күлсэллэр. Ыһыах күннэрэ чугаһаан кистии-саба бэлэмнэнэллэр. Тойон кэлбэтэҕэ ыраатта. «Кини киһи сырыытын ким хааччахтыа буоллаҕай?» – оҕонньоттор сэлэһэллэрин быыһыгар кыбытан ылаллар.
Сүөдэр атын сиэппитинэн тыаҕа киирэн бара турда. Тоҕо эрэ дойдутун санаан кэллэ. Өлүү болдьох, Дьаакып оҕонньор, туутун сүгэн иһэрине утары көрүстэ. Хайдах эрэ аҕатыгар майгынната санаата. Туутун түһэрэн сэлэһэрдии дүлүҥҥэ кэккэлэһэ олордулар. Кырдьаҕас киһи быһыытынан дьонун, дойдутун туоһуласта. Киэһэ сиир балык туппутун үөрэ кэпсээтэ. Сүөдэр, хайдах эрэ, чэпчээбиккэ дылы буолла. Иккиэн икки аҥыы бардылар.
Киэһэ тойон кэлэн сүөһүнү-аһы энчирэппэккэ, хаһаана кичэйэн уура-тута сылдьалларыгар сүбэлээтэ. Ыһыахтара сайылыктарыгар ыытыллыаҕын, ыаллыы сытар сайылыктар кэлиэхтээхтэрин сэрэттэ. Сылгылара этэҥҥэ сылдьалларын истэн сэргэхсийдэ. Үгүһү тугу да эппэтэ. Сор ыараханнык түөһүллэн туран, атын минээт, кыстыгын диэки хаамтара турда. Дьон, муммут кус оҕотун курдук, өмүттэн хаалан, олорбутунан хааллылар. Тойонноро туох санааҕа ылларбытын таайа сатаатылар.
Күн-түүн солбуйсан ааһа турдулар. Туох да уларыйыы буолуох чинчитэ биллибэккэ дылы. Арай, Амма өрүс оҕо-уруу саҥатынан туолар. Дьахталлар таҥас сууйан, биэрэги биир гына тэлгэтэн эгэлгэ өҥүнэн толороллор. Сүөдэр киэһэ тэйиччи баран өрүс уута киирэн эрэр күн уотугар кылабачыйа оонньуур ньууругар умсаахтаата. Таҥаһын суунна. Этин-сиинин сойута биэрэккэ тахсан, сиппит айылҕа кэрэ көстүүлэрин хайгыы, таптыы көрө олордо. Чуумпу сайылык үрдүнэн сатыылаата. Дэҥ-дуҥ бырдахтар ытыран соһуттулар. Кии сыта билиннэр да, буруота, халты халыйан, өрүс үрдүнэн сынньылыйар.
Ыһыах күнэ үүннэ. Сүөдэр эмиэ саҥа ырбаахы кэттэ. Үөрүү-көтүү өрөгөйдөөтө. Ыалдьыт бөҕө тоҕо анньан кэллилэр. Сэһэн-сэппэн элбээтэ. Сүөдэр кими да билбэт, кинини да билбэттэрэ чуолкай. Ас-үөл хото буста, астанна. Хонууга сандалы тардан сытыы, олоруу буолла. Кытахтарга хоточчу буспут эт, арыылаах алаадьы, үөлүллүбүт собо уурулуннулар, чорооннорго кыынньар кымыс кутулунна, ис миинэ, саламаат – бырааһынньык сүрүн аһа. Ытык кырдьаҕас аал уоту аһатта. Күөх сирэм сири-уоту да тумнубата. Лэкиэс тойон түөһүллэн туран, кыһыны этэҥҥэ туораан, күөххэ үктэммиттэригэр үрдүк айыыларга махтанна. Өрүү да сылаас хараҕынан көрөн, арчылыы, араҥаччылыы сылдьарыгар көрдөстө. Күө-дьаа буолан, аһааһын-сиэһин саҕаланна. Кэпсэл-ипсэл хойунна. Оонньууну оройуттан туттулар, көрү көҕүлүттэн ыллылар. Быһый атахтаахтар быыппаста сүүрдүлэр, ыстанан, куобахтаан кыыраттылар, иҥиирдээх өртө хапсаҕайдаһан харбыаластылар, мас тардыһан ыһыыны-хаһыыны сатарыттылар. Сүөдэр да туора турбата, мас тардыһан кыайан-хотон мүһэ тутар үөрүүтүн биллэ. Оһуохай тыалары-алардары биир гына сатараата. Эдэрдэр биһилэх кистэстилэр, бэйэ-бэйэлэрин хоһуйсан, ырыа-тойук буолан күлүүнү үксэттилэр. Аттары сүүрдэн быыппаһыннардылар. Күлүү-үөрүү да бүтэр уһуктаах. Оҕо-уруу өртө утуйарга барда. Хомунуу-иминии, ыалдьыттар айаҥҥа туруннулар. Ынах ыама чугаһаата. Үрүҥ түүн түүнү-күнү үргүлдьү үтүрүйдэ. Күннээҕи сүпсүлгэни, быһыыны-майгыны ырыыппалаһан, саҥа-иҥэ түүҥҥү чуумпуну хамсата турда.
Күн күнүгэр аастар ааһар. От-мас чэлгийэн, ситэн, оттуур кэм чугаһаан эрэрин сэрэтэргэ дылы. Эр дьон хотуур, кыраабыл бэлэмигэр туруннулар. Оҕо-уруу, быыс буолла да, лыахтыы дайар, сибэкки хомуйар, сылаас, ыраас ууга сөтүөлүүр түбүгэр сылдьаллар. Матырыас оҕолору кытта тэҥҥэ сылдьыһан оҕо-оҕо курдук көрүлүү-таалалыы, лыахтыы дайа сырытта. Ийэ барахсан күнү көрдөрбүт соҕотох оҕото, баай дьоҥҥо төрөөбүтэ, кини буруйа буолбатах. Биир киэһэ Сүөдэр киниэхэ маһынан кыыс оҕону чочуйан оҥорон биэрбитэ. Оо, онно үөрбүтүөн. Кыыс махтана көрбүт харахтарыттан Сөдүөт ис-иһиттэн олус долгуйбута. Киэһэ сөтүөлээн кэлэллэригэр оҕолор сардаана сибэкки хомуйан кэлбиттэригэр Сүөдэр олус соһуйбута. Кини эрэ дойдутугар маннык кэрэ, тэтэркэй сардаана сибэкки үүнэрин курдук саныыра. Сууна таарыйа дойдутун ахтылҕана уһуктубутуттан өрүскэ киирдэ. Уҥуоргу биэрэк киэһээҥи күн киирэн эрэр сардаҥатыгар өссө тупсан киэркэйэн көстөрүн көрөн, олус сөхтө. Кыыс оҕо тэтэркэй имин санатан, сардааналар кытаран ахан тураллар эбит. Өр саҥата суох олордо. Оо, ахтыбыт да эбит! Оҕо буолан сардааналаах хонуунан сүүрэрин, төкүнүйэ оонньуулларын. Аргыый туран, сып-сылаас ууга киирэн нөҥүө биэрэк диэки харбаата. Баҕатын хоту сардааналаах халдьаайыга тахсан сытта, олордо. Таптыы, сэргии көрдө. Эдэр киһи тугу санаабытын ким таайыа баарай? Арай, кэрэ сардааналар билэн, сипсиһэн эрдэхтэрэ.
Оттон кини дойдутугар, Модут киэҥ нэлэмэн хонуутугар, эгэлгэ сибэкки силигилээн, сардааналар тэтэрэ кыыһан туоллулар. Сири-дойдуну киэргэттилэр. Ийэтэ эрэйдээх ити кэрэлэр ситэн, сири-уоту симиэхтэрин аҕай иннинэ, букатыннаахтык орто дойдуттан аттаммыта. Аҕата да мөлтөөн-ахсаан туһалыыртан тохтообута. Сурдьа Мөлбө Сүөдэр убайын суохтаан киэһэ ахсын эдьиийиттэн туоһулаһар идэлэннэ. Микиитэ үлэттэн ордубат. Ыйытара да толоос курдугуттан, ыйыта да барбат. Сүөдэр барахсан бу балаһыанньалары хантан билээхтиэй?
«От-мас лабаата хойуута сүрдээх, ардахтаах сайын буолуох муҥа дуу?» – диэн кырдьаҕас дьон мунаахсыйаллар. Оттонору мэһэйдээбэтэр, от үүнүүтэ үчүгэй, ылбахтаһыа этибит», – дэһэллэр. Булт аһыттан маппатылар. Куһу, балыгы сиэмэхтэстилэр. Төрүөх да таҕыста. Тойонноро туохтан санаата түһэн кэлэрин-барарын таайар таабырын оҥосто сырыттылар. Олох туох да киһи омнуолуура суох, уу сүүрүгүнүү устар. Күнүһү түүн, түүнү күнүс солбуйар. Бөтүрүөп таҥара ааһан, абааһы мунньаҕын кэнниттэн от охсуута саҕаланыахтаах. Бөтүрүөп таҥара ууну түһэрбэтэ, ол оннугар, уот куйааһынан кууста. Этэр кэҕэбит эппэт, ырыаһыт күөрэгэйбит күөрэйэ көппөт, ыллаан дьырылаппат буолла.
Күн үөһээттэн сырылаччы тыгар. Ыраас халлаан анныгар күүстээх от үлэтэ саҕаланна. Турар-турбат бары – ходуһаҕа. Курааҥҥа харбыаластахха эрэ от кыайа-хото оттоноро биллэр. Ардахтаах күннэргэ тирии таҥастааһына, туос бэлэмнээһинэ, сир аһын хомууругар барыы-кэлии, түбүк үөһэ түбүк буолан, олорон да ылар суох. От үлэтэ үмүрүйдэҕинэ да атын үлэ элбэх.
Күнтэн күн солбуллан, үрүҥ түүммүт ааһан, киэһэтин хараҥарар, боруҥурар буолла. Салгын сөрүүдүйэн, үөн-көйүүр аччаабыкка дылы. Күөҕүнэн чэлгийбит айылҕа эгэлгэ сибэккинэн симэммит халдьаайы ото-маһа кууран-хатан, аны, көмүс дуйунан оонньоон, тыа быыһын сырдатыа. Сөрүүн тыал мас сэбирдэхтэрин тэлибирэтэн, сиргэ түһэртээн, сири-уоту симиэ. Кыстыкка көһөр кэм кэллэ. Кырдьаҕастар санаалара бөҕөх. Кыстыыр от оттонно, сүөһү-ас туруга үчүгэй. Үүт ас үрүйэ уутунуу устар. «Ойоҕостон туох да орооспотоҕуна, кыстыырга эрэл баар» дэһэллэр.
Эмиэ уһун, тымныы кыһын, хараҥа түүннэр. Дьэ, ити курдук, сыллар-хонуктар аастар ааһан истилэр. Кыралар улаатан, сааһырбыттар кырдьан, эдэр ыаллар эбиллэн, саҥа оҕолор төрөөн, алаас иһэ кэҥээн, тэнийэн истэ. Орто туруу бараан дойду олоҕуттан букатыннаахтык барааччы да суох буолбата. Олох буоллаҕа. Ким эрэ барар, ким эрэ күнү көрбүтүнэн бэбээрэн кэлэр. Сыл-хонук аастаҕын аайытын Сүөдэр дьонун ахтара, саныыра тэйдэр тэйэн, сүрэҕин хайа эрэ муннугар саспыкка дылы. Ол оннугар сүрэҕин биир кистэлэҥ, киһи киһиэхэ ыһа-тоҕо кэпсээбэт сүүрээнэ ыга кууспаҕалыыр. Санаатаҕына санаата кыайан тиийиэ суоҕун курдук. Кыаҕа суоҕуттан саҥалыын-иҥэлиин сүтэн, симэлийэн хаалыахха дылы. Онно буруйдаах, сыччах, Матырыас, тойон Лэкиэс кыыһа. Түөрт сыл анараа өттүгэр, Сүөдэр маҥнай кэлиитигэр, оҕо оҕо курдуга. Оҕолору кытта лыахтыы дайара, күлэн саһыгырыыра. Ол бэйэтэ улаатан, тупсан, киһи эрэ хараҕа хатанар кыыс-хотун буола улаатта. Уһун, субурхай хара баттаҕа хаамтаҕына көхсүгэр, самыытыгар долгулдьуйа хамсыыра, хайа эр бэрдин туҥуй сүрэҕин долгуппат буолуоҕай?
«Олох оҥкулун оҥостор кэм кэллэ. Мин да хайаар уол оҕо буолан оройбунан көрөн, хаһааҥҥа дылы сылдьыах бэйэккэбиний? Хаһааҥҥа диэри хамначчыт балаҕанын кэрийэ сылдьыамый?» диэн санаталыыр буолла. Үгүс саҥата-иҥэтэ суох Сүөдэр уол кыыс «сохсотугар» ылларбытын дьахтар өртө билэн ылла. Сипсиһии, хобугунаһыы сир-буор аннынан сыыйылынна. Уолу аһынан өрө тыынааччы үксээтэ. Матырыас да уолу туора туппакка, сылаастык, сымнаҕастык, килбиктик көрөрүн, Сүөдэр долгуйа бэлиэтиир. Ону баара икки ардыларыгар биллибэт күүс мэһэйдиирин хайа хайалара билэр буоллахтара. Матырыас – баай ыал соҕотох оҕото, Сүөдэр – хамначчыт. Кистэлэҥ күүс, таптал туохха-туохха тиэрпэтэҕэ баарай?
Дьон бары дьиэҕэ хаайтарар кыыдааннаах кыһыҥҥа Сүөдэр, сылтах буллар эрэ, тойон дьиэтигэр тахсар идэлэннэ. Ол барыта Матырыаһы көрөн, сүрэҕин сылаанньытан киирээри. Кыыс да балаҕаҥҥа кыргыттарга таскайданара үксээтэ. Оччоҕо таптаһар харахтар минньигэстик, сылаастык көрсөн ылаллара баа буолуо дуо? «Кыыс оҕо уон алта сааһын ааста, эргэ барар кэмэ кэллэ. Хантан, хайа бэйэлээх кэлэн ылан барыа буолла?» диэн аҕам саастаахтар Матырыастарын аһынар курдуктара. Өрүү кинилэр оҕолорун кытта бииргэ оонньоон, тэҥҥэ үлэлэһэн, барыга бары үөрэннэ. «Этэҥҥэ сырыттаҕына хаһаайка бэрдэ буолуо этэ» диэн сылыктыыллара.
Суол турбутун кэннэ кэлии-барыы элбээн, дьон дьиксинэр буолбуттара. Сүөдэр Матырыаһы «кэргэн кэпсэтэ кэлэн-баран эрдэхтэрэ» диэн олус долгуйара. Ол эрээри оннук кэпсэтии иһиллибэккэ, төттөрүтүн аттары хомуйааччылар баар буолбуттара. Тойон сөбүлээбэтэр да биэрэригэр тиийэрэ. Сылгыһыттар сиргэ-тыаҕа сылдьан көрсүһэн кэпсэтэр кэпсэтиилэрэ ханна эрэ ытыалаһыы, кыһыл, хара бандьыыт диэн тыллары иститэлиир буоллулар. Кэлэр-барар дьону кэтиир, көрөр-истэр, сэрэхэдийэр адьынаттаннылар.
Арай, күн-дьыл туох да уларыйыы-тэлэрийии буолбатаҕын курдук, мэлдьэспиттии ыраас халлаанынан, сибиэһэй салгынынан, күлүмүрдэс күнүнэн күнджүлүү, сарсыарда ахсын чэмэлийэн көрсөрө. Күн уһаан, эрдэлээн сырдаан,саас иһэр бэлиэтин утары уунар буолла. Тойон сүтэ-сүтэ көстөрө үксээтэ. Сөдүөт чуумпу олоҕор күннээҕи кэлии-барыы, хоноһо кэлэрэ-барара, сылдьара «уйатыгар» ууну киллэрдэ. Сылгыларын маныыртан сололоммот даҕаны. Ол да сылдьан, олоҕун оҥкулун тобулуна сырытта. Кини Матырыаһын, хайа баҕар, кыахтаах киһи сүгүннэриэн сөбүн санаан, араас эрэх-турах санаалар кииртэлээн ылар буоллулар. Былырыын сайылыкка тыы оҥорон иһэн ситэрбэккэ хаалларбыта. Оо, ону быйыл ситэрэн оҥостон өрүс устун сундулуттахпына… Бүччүм санаа кыаллыах курдук эбит. Ситтэрбэтэх эрэ киһи… Дьэ, эрэллээх суолу тобулбут киһи быһыытынан уоскуйбукка дылы буолла. Сайылыкка эрэ таҕыстар…
Күн-дьыл сылыйдар сылыйан, сайылыкка тахсыы чугаһаан иһэриттэн дьон бары да сэргэхсийэллэр. Элбэх саҥата-иҥэтэ суох эрээри, туппутун бүтэрбэккэ арахпат, өрүү эйэҕэс уолу киһи бары сөбүлүүрэ, хайгыыра. Кини туппута, оҥорбута ис киирбэх, бөҕө-таҕа буоларын сөҕөллөр эрэ. Бэл, Лэкиэс тойон хайгыы көрөр. Уолу аҕалбыта номнуо түөрт сыл буола охсубут. Аҕалбыт күһүнүгэр төттөрү илдьиэх буолбута эрээри, илдьиэн баҕарбатаҕа. Сүөдэр да баҕатыйарын эппэтэҕэ. Ол онон хаалбыта. Хамначчыт харса суох үлэлиир, оҥорор-тутар, баай байар.
Дьадаҥы дьоҥҥо сир үрдүгэр төрөөбүт буруй курдук. Кэрэ кэлиэ диэн эрэниэҕи кэҕийэн кэлбэт, олох-дьаһах тупсуо диэҕи тупсан биэрбэт. Үрүҥ хараҕы өрө көрдөрбөт хамначчыт ыар олоҕо. Баай үлэтэ үмүрүйүөхтээҕэр үллэргэ дылы. Үүрүллүү-үтүрүллүү бүппэт үлүгэрэ. Бэйэ иннигэр түөн да саҕаны оҥостубат, баай байарын туһугар икки хараҥаны ыпсарар, кыһарҕаннаах олох диэтэҕиҥ. Көмүскэҥ уутун төһөнү да тоҕоҥҥун тупсарбат олоҕуҥ. Этиһэн да, эллэһэн да кырдьыккын булбат кэмиҥ ээ, бадаҕа. Хонор балаҕаннааххар, муор-туор да буоллар аһыыр астааххар таҥараҕа махтал. Атын олох баара буолуо дуо? Ким билээхтиэй?
Күн-түүн солбуйса ааһаллар. Хам-хаадьаа саалаахтар-саадахтаахтар үксээбиттэрэ дьиксиннэрэр. Олорбуппут сыччах, туох буолан аалыҥнастылар диэн кырдьаҕастар ибир-сибир саҥарсаллар. Тойонноро «дьон кэлэригэр бычыахтаһымаҥ» диэн бардьыгынаталыыр. Кыыһын балаҕаҥҥа утаарар буолла. Наадыйдаҕына оҕонньоттору ыҥыртарар. Кэлбит дьон ас-үөл, сылгы ылан барбыт сурахтара иһиллэр. Тойон сөбүлээтэр да хайыай, биэртэлиир, киҥэ-наара холлор идэлэннэ. «Биһиэхэ туох буолуой, арай, айахпыт сарбыллаа ини» дэһэн кырдьаҕас дьахталлар өрө тыыналлар. Ньукуолун күнэ үүннэ. Этэҥҥэ кыстаан, күөххэ үктэнэн үөрүү үгүс. Ахтылҕаннаах сайылыктарыгар тахсан бары да сэргэхсийдилэр. Оҕолор барахсаттар көҥүлгэ көппүт чыычаах курдук сырсан бырдааттаһаллар, моҕотойдоон тыаны барыыллар. Көтөр-сүүрэр саҥатын, ырыатын-тойугун манна чыҥха атыннык истэҕин. Бары барыта тыллан, дыргыл сытынан сайылыгы тунуйар. Тыынар салгыммыт да атыҥҥа, ырааска, чэбдиккэ дылы. Өрүү буоларын курдук, аал уоту оттон, айах тутан, сири-уоту аһатан, нус-хас аһааһын буолла. Хаар уута иҥэн, эбии быйаҥ ардаҕа түһэн, от-мас тиэтэйбиттии күөҕүнэн чэлгийэр аакка барда. Эгэлгэ дыргыл сытынан тунуйда.
Ийэ сир иэнигэр күөх уйгу, быйаҥ ыһыаҕа ыһыллара чугаһаата. Норуот номоҕо этэринии, дьахтар саҥа ырбаахы кэтээри ыһыаҕы кэтэһэр. Ыытыллыахтаах ыһыах туһунан тойон санаабат курдук, кэлэр-барар, тугу да эппэт. Үрүҥ күн үөһээнэн күөрэйэ көрдө. Үкэр куйаас тыына сырылаччы саккыраата. Күөх сирэм сирэлийэ долгуйда. Сүөдэр сайылыкка тахсан санаата көнньүөрдэ. Толкуйун олоххо киллэрэрдии, утуйар уутун умнан үлэ үөһүгэр түстэ. Быыс буллар эрэ тыытын ситэрэр, түбүгүрэр. Түүн хойукка диэри тыытыгар мөхсөр. Араас санаалар киирэн, үлэ ситимин быһаллар. Окко сытан санааларын сыымайдаан, устунан нухарыйан, түлүк уутугар былдьатар. Баҕата биир. Матырыаһын олордон, өрүс устун сунудулуйа айаннаан, ырыых-ыраах, ким да булбат дойдутугар тиийэн, ыал буолан, унаар буруону унаарытан удьуору ууһатыы. Бэйэм олохпун бэйэм оҥостубатахпына, ким?.. Бу сайын барбатыбыт да хаалар. Уһун кыһын устата туох буолуо биллибэт. Дугдуруй да сутурҕаа. Олоҕум, дьолум – бэйэм илиибэр.
Сарсыарда ким хайа иннинэ туран түптэлээтэ. Биир санааны ылыммыт киһи быһыытынан туттара-хаптара тэтимирдэ, сырыыта сыыдамсыйда. Халлаан барахсан эмиэ да ардаан, эмиэ да сиккиэр тыалынан сиксийэн, эмиэ да уот кураанынан кууспаҕалаан, сайыҥҥы киэбин тутан, үөнү-көйүүрү үксэттэ. Киэһэлэргэ түптэ буруота эрэ абырыыр буолла. Чугастааҕы сайылыктан дьоннор кэлэн ыалдьыттаатылар. Күннээҕи түбүктэн ураты киһи эрэ соһуйар сонуннарын, сибигинэйэ былаастаан, сэһэргээтилэр. Хайдах-туох буолан иһэр диэнинэн кистэл сонун быһаарыыта суох салгыҥҥа ыйанна. Иһиттиэм-истибэтиэм диэн Сөдүөт тыытын ситэрэ күүскэ турунна. Суол турдаҕына өссө туох буолан иһиэ биллибэт. Саас үс аты кытта икки эдэр уолаттары биэрэн ыыппыттара да, ууга тааһы бырахпыт курдук, туох да биллибэт. Таайыллыбат таабырын. Хамначчыт барахсан үүрүүгэ-үтүрүйүүгэ сылдьан олоҕун моҥуур. Сир-дойду киэҥ. Дьон тэҥэ дьон көрсүөхтэрэ, ситэн эрэ ылбаталлар… Тойонноро сор ыксалынан көстөн окко киириигэ бэлэмнэнии, үүт-ас туһунан ыйыталаһаат, кэлбитин курдук түргэнник барда. Ыһыах эрэ туһунан тугу да быктарбата. Ыһыллыбатах ыһыах оннугар сайылык дьоно баалларынан-суохтарынан тэринэн, хонууга олорон, күө-дьаа аһаатылар. Хоммут уоһу өһүлэн сэһэн-сэппэн буолан олороохтоотулар.
Киһи эрэ үөрэ-көтө хаамсыах киэһэлэрэ намылыйдылар. Тыы бүтэн, ыар баттык буолбут санааттан босхолонон, көнньүөрэ, баҕарар баҕата туолара чугаһаабытыттан үөрэ, чэпчии быһыытыйда. Уу-чуумпу. Тыытыгар олорон ырааҕы ырыта олордо. Арай, Матырыас кэлэн, лаглайбыт хатыҥ анныгар кэтэһэн турар эбит. Эмиэ да соһуйа, эмиэ да үөрэ кыыс аттыгар биирдэ баар буолла. Тылыттан матан, хап-хара харахтар чоҕулуҥнуу көрөн, уол тугу диирин кэтэһэн турарын сэрэйдэ. Тугу да булан эппэтэ. Аргыый биэрэк устун, хатыҥ чараҥ быыһынан хаамыстылар. Туох туһунан кэпсэппиттэрин хатыҥ чараҥ эрэ кистээн истэн турдаҕа. Оттонуохтаах ходуһаҕа турар томтор үрдүгэр тахсан, күн тахсарын кэтэһэн олордулар. Уһуннук күүттэрбэккэ күлүмнүү күлэн тахсан, көтөрү бары уһугуннарда. Кэҕэ этэн кэҕийдэ. Дьиэлэрин диэки хаамыстылар.
Элбэҕи эрэннэрэр өссө биир күн сандааран таҕыста. Уол оҕо уйана-хатана быһаарыллар күнэ. Сарсын бастакы хотуур түһэр. Киэһэ сири-уоту аһатан-сиэтэн ааттастылар-көрдөстүлэр. Сөдүөт тыытын «айааһаан» оҕолору өрүскэ киллэрэн хатааһылатта. Дьахтар аймах да маппата. Сайыҥҥы киэһэ айдаана намыраата. Түптэлэр буруолара тыа быыһынан, халлаан сиигин курдук, унаарыйа сыыйыллар. Им-ньим, ылы-чып, сөп-сөрүүн.
Саҥа күн сандаарыччы тыган, барыны бары уһугуннаран үлэҕэ ыҥырда. Маҥнайгы окко киирэр күн. Маҥнайгы суолу тэлии. Сарсын абааһы мунньаҕа. Дьэ, ол кэнниттэн буоллаҕа, хоннох аһыллар хамсаныылара. Ийэ-хара көлөһүн тохтор, эт-сиин быыппастар, силигилии сиппит күөх ньаассын от алааһы биир гына тэлгэнэрэ. Оо, охсуллубут от сыта минньигэһэ…
Сүөдэр санаатын ситэр күннэрэ чугаһаан эгди буолбукка дылы. Киэһээҥи сөрүүҥҥэ, күүстээх үлэ кэнниттэн, сынньана, сэлэһэ түптэ тула олордулар. Саастаах өттө, өр буолбакка, балаҕаннарыгар хаамыстылар. Сарсын эмиэ күүстээх охсуу. Үс хонон – мунньуу. Турар-турбат бары кыттар, куйаас күннэри баттаһа хамсаммахтыыр күннэрэ-дьыллара. От бэркэ үүммүтүттэн санаалара бөҕөхсүйэн, ардах эрэ мэһэйдээбэтигэр баҕараллар.
Икки күн күүстээх охсуу буолла. Бүгүн да ырааһа, чуумпута үлэни атахтыах ардах суох курдук. Бэл, сиккиэр тыал сүппүт. Күн үөһээ ойо илигинэ охсооччулар ходуһа диэки сып-сап хаамыстылар. Сүөдэр суол аһан, киэҥ-киэҥник далайан охсон куһуйан, дьонун ыраах хааллартаата. Үс хонуктааҕыта охсуллубут оту мунньан, кыраабыл уктара быыстала суох хороҥноһоллор. Иллэҥ киһи баара көстүбэт. Саҥа-иҥэ суох. Матырыас утах аҕалан иһэрин көрөн, Сөдүөт утары тиийэн, ымдаанын ыймахтыы охсоот, тыа диэки ыстанна. Кыыс, аны, мунньааччыларга барда. Тыа быыһынан быһа түһэн, тыытыгар тиийэн таҥаһын-сабын тиэннэ. Оо, Үрдүк айыыларым, көмөлөһүҥ даа… Сүрэҕим чопчута буолбут Матырыаспын күрэтэн эрэбин. Саҥа олох тэринж. Унаар буруону субуйан, дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу төрөтөн удьуору ууһатар баҕалаахпын. Икки сайыны быһа илиим сылааһынан имэрийэн-томоруйан оҥорбут тыыбынан Амма өрүһүм налыы ньуурунан устуом. Дьон-сэргэ үлэлиир-хамныыр дойдутугар тиксэн олоруо, үлэлиэ этибит. Матырыаһым эрэ кэллэр. Сэниэлээх илиибинэн эрдиибин элэҥнэтэн сундулуйөа уһуннарбын… Сайылыгым дьоно-сэргэтэ баалаамаҥ дуу!.. Кыыс да өр күүттэрбэтэ. Кыра тутуурун болточчу тутан, куттаммыттыы тыыга олордо. Чэ эрэ диэбиттии, тыы Амма өрүс устун сундулуйда. Эрдии биир кэм өрө-таҥнары ууну хаһыйан тыы айанын түргэтэтэ сатыырга дылы. Саҥа суох. Хайалара да айах атан тугу да диэхтэрин булбакка айаннаатылар. Хайа-хайалара бэйэлэрин санааларыгар куустаран, төһөнү да тэйбиттэрин билбэккэ истилэр. Отчуттар кинилэртэн тэйиччи, сайылык нөҥүө өттүгэр сылдьар буолан, көрөр кыахтара суох. Кыыс уу нуурал ньуурун одуулаан, эмиэ да дойдутун сибэккилэрин кэрэ көстүүлэрин умсугуйа, таптыы көрө олордо. Үөһээнэн көтөр кынаттаахтар атаара быһыытыйан, кынаттарынан сапсынан даллаахтаһан ааһаллар. Кинилэр инники олохторун оҥосто барар күннэрин айылҕа анаан айбытыгар дылы, чуумпу, чаҕылхай күн сатыылаата.
Боруҥуйуута хонук сир көрдөөн, биэрэги кыйа сыыйдылар. Биир сырыынньа биэрэккэ тиксэн тохтоотулар. Үөһээ тахсан чэйдээт, хонордуу тэриннилэр. Матырыас, тоҕо эрэ, үүтүн тохпут оҕо курдук, кэри-куру, саҥата-иҥэтэ суох сыҥырҕаан барда. Уол кыыһы түһэҕэр олордон уоскута сатаата, инники олохторун ырыҥалаан көрөн кэпсээтэ. Кыыс уоскуйа быһыытыйан нухарыйан барда. Сөдүөт үөрүүтүттэн сылайбытын да аахайбакка сытан нухарыйда. Утуйуохча буолан иһэн, тоҕо эрэ, соһуйан олоро биэрдэ. Эргим-ургум көрүтэлээт, тыытын ууга түһэрэн тиэнэн барда. Кыыһын көтөҕөн аҕалан тыыга сытыараат, эрдинэн айанын салҕаата.
Атынтан атын көстүүлэр сэлэлээн истилэр. Көтөрдөр кыырай халлаанынан арыаллыы дайаллар. Сөдүөт талаҕынан туу өрөн балыктаан сииллэр. Онон аччыктыы иликтэр. Иннинэн сирэйдээҕи көрсө да, көрө да иликтэр. Оннооҕор айылҕа кыыллара, оҕолоро көрсөн куттаабатылар. Араас көстүүлэр сонуннук көстөн, аралдьытан сылайбыттарын да билбэккэ айаннаан истилэр. Түргэн сүүрүктээх Алдан өрүс диэки тыыларын салайа тутан, айаннара өссө түргэтээтэ. Сорох биэрэккэ тохтуур да күчүиэҕэйдэрдээх буолан биэрдэ. Икки балаҕан икки ардынан ыырданан олорбут дьоҥҥо сир-дойду иэнэ киэҥэ, тупсаҕайа, араас эгэлгэ көстүүлэрэ, атын, үтүө санааны сахтылар. Иннилэригэр олох кэрэтэ кэлиэҕэр эрэли үөскэттилэр. Кэмниэ-кэнэҕэс биэрэккэ дьон хаамсалларын көрөн соһуйдулар да, үөрдүлэр да. Биэрэккэ тиксэллэригэр дьон кэлэн көмөлөстүлэр, тохтоон сынньанан ааһалларыгар сүбэлээтилэр. Дьону кытта биэрэк үрдүгэр тахсыстылар. Аһыы-сии олорон кэпсэтэн, ыйыталаһан билбиттэрэ, көмүс хостуур артыал үлэһиттэрэ эбиттэр. Үлэ көрдүүллэрин истэн, мантан чугас артыалга баран ыйыталаһалларыгар сүбэлээтилэр. Тырканда диэн көмүс хостуур бириискэ баарын, үлэһити үөрүүнэн ылалларын кэпсээтилэр. Онно киһи тугу үлэлиэн сөбүн Сүөдэр ыйыталаста. Сүөдэр сөбүлүү иһиттэ, хаалардыы быһаарынна. Дьон-сэргэ элбэх сиригэр үлэлииргэ, олорорго да сэргэх буолуоҕун сэрэйдэ. Ол аата саҥа олох, сонун сир.
Көрсүбүт дьоно сирдээн артыалга тиэртилэр. Үгүс ыаһаҕа суох үлэ, бараакка орон турар миэстэтэ да көһүннэ. Үлэ дьоно үөрэ көрүстүлэр. Аһатан-сиэтэн ыраах айантан сынньанан сарсыарда үлэ саҕаланыаҕын санаттылар. Араас омук элбэх эбит. «Өйдөспөт тыллаах-өстөөх омуктары кытта быһаарсар ыарахан буолсу» дии санаата Сүөдэр. Тохтоон үлэлиэ-хамсыах санаата киирэн, ол көрө илик бириискэтигэр курдаттыы тартара сытта. Сүрэҕэ-быара сылаанньыйан, манна эрэ олосуйдаҕына, олоҕун, дьолун оҥостуох курдук быһаарынна.
Бэркэ астынан, сынньанан, сарсыарда үлэ дьонун кытта турда. Бу күнтэн, 1924 сыл от ыйын бүтэһик күнүттэн, Васильевтар Тырканда бириискэ үлэһиттэрэ, саҥа олох, саҥа сүүрээн тутааччылара. Сүөдэр – мас кэрдиитигэр, борохуот ааллар оттук мастарын бэлэмниир биригээдэ үлэһитэ, Матырыас – остолобуойга иһит сууйааччы.
Сүөдэр санаабыт санаата, баҕата туолан, айана табыллыбытыттан саҥата суох мүчүк гынна. «Сир үрдүгэр үтүө дьон бааллара, үтүө сүбэһит буолан, олоҕум суолун аһан биэрбиттэрэ, кэскилим кэрэ кэрэһиттэрэ буоллахтара» диэн дьылҕатыгар махтана сытта. Аттыгар Матырыаһа, тапталлааҕа сылайан, оҕолуу кытаанахтык утуйан мунна сурдургуу сытта. Чахчы да үөйбэтээ-ахтыбатах, түһээн да көрбөтөх олохторо. Баай, хамначчыт диэн суох. Бары дойду баайа-дуола хаҥыырыгар туһуламмыт үлэҕэ кыттыһар, саҥа олоҕу тутуһар дьон буоллахтара.
Үлэлии-хамныы, иллэҥэ суох сырыттахха, күн-дьыл түргэнник ааһар. Халлаан сөрүүдүйэн, хараҥаран күһүҥҥүтүйбүтэ биллэн барда. Саҥа тутуулар саҕаланан бардылар. Бараактар оннуларыгар мас дьиэлэр тутуллан, кэргэттэрдээх ыал дьон онно көстүлэр. Эмтиэкэ дьиэтэ, оскуола, дьааһыла утуу-субуу тутуллан Алдан бөһүөлэк тэриллэн барда.
Борохуот сырыыта тохтоон, Сүөдэр үлэтэ уларыйда. Таба иитиитигэр ананна. Табаҥ айаҥҥа сылдьарга табыгастаах көлө, таһаҕаһы эмиэ кининэн таһаллар. Матырыас сол үлэтигэр да сырыттар, эмиэ да таҥас сууйан, абырахтаан ылар. Ликбезкэ сылдьан үөрэнэн ылаллар. Сайдыы суолун хаамыыта тэтимирэр. Артыалга үлэһит илии эбиллэ турар, кэлии-барыы үгүс.
Сыл-хонук ааһан истэ. Олох эмиэ тупсар. Дьиэ биэрэннэр үөрүүлэрэ үрдээн, эбиитин Матырыаһа уол оҕолонон, Сүөдэр саҕа дьоллоох киһи суоҕун тэҥэ. Алдаҥҥа саҥа киһи эбилиннэ. Спиридон диэн сүрэхтээтилэр. Номнуо 1926 сыл ортото чугаһаата. Дьон-сэргэ, оҕо-уруу үксүү турар. Үлэ-хамнас аччаабат. Ол оннугар олох сайдыытынан техника күүһэ туттуллан илии үлэтэ чэпчээтэ. Саҥа олох сабыдыала күүскэ турда. Олох укулаата тосту уларыйан, үлэни тэҥэ сынньалаҥ, үөрэх тэҥҥэ тэриллэр буолла. Дьон үчүгэйгэ, кэрэҕэ тардыһара күн-түүн күүһүрэр.
Уола иккитин туолуута, Сүөдэр дьиэ тутунна. Дьон-сэргэ туора турбаккалар, быыска-арыкка кэлэн көмөлөһөн дьиэ түргэнник бүттэ. «Үтүө сыһыан үтүөнэн төлөнөр» диэн саха өһүн хоһооно сөпкө да эппитин сөҕөҕүн эрэ. Үлэ үөһүгэр сылдьан сыл-хонук ааспыта түргэнин сөҕөҕүн эрэ. 1930 сыл үүннэ. Бу ыалга Прасковья диэн ааттаах кыыс оҕо күн сирин көрдө. Дьиэ кэргэн силигэ ситтэ. Уоллаах кыыс оҕолордоох баай ыал буола түстүлэр. Матырыас икки оҕолоох ыал ийэ киэбин тутан, дьахтар киэнэ талыыта буола тубуста. Киһи эрэ хараҕын хатыыр, умсугуйа көрөр дьахтара буолла. Ликбезкэ үөрэннэ. Килиэп буһарар маастарга тиийэ үүннэ. Ииһи-күүһү да кыайа тутар иистэнньэҥ буолла. Кулуупка эҥин өрүү сылдьар. Детсад, дьааһыла тутуллан оҕолор онно сылдьаллар, төрөппүттэр үлэлииллэр.
Матырыас кэнникинэн сүтэр-оһор идэлэннэ. Дьиэтигэр хоммот да түгэннэрэ тахсыталыыр буолан Сүөдэри соһутта. Кыыһа баара-суоҕа үс эрэ саастаах, уол оскуолаҕа киириэхтээх. Ыал ийэтэ күүлэйгэ барда. Сүөдэр кэлэйдэ, хомойдо. Этэн-тыынан, тылын-өһүн тиэрдэн көрдө да, туһа суох. Таҥнары барыыттан өрө кэҕийии кыайтарбата. Дьон омук киһитин кытта тыынан күүлэйдиирин көрөн, Сүөдэргэ тиэрдэр буоллулар. Кыбыстыбыт иһин хайыай? Күүлэйи туппут дьахтары хайдах да тохтоппотун өйдөөтө. Тапталын сиргэ-буорга тэпсэн таҥнарбытыттан хомойон, төнүннэрэ сатаабата. Үлэ-хамнас буолан, оҕо-уруу төрөтөн дьиэҕэ тиксэн быр-бааччы, толору дьоллоох ыал буолан олорбуттара, сиик буолан симэлийдэ. Эдэр дьахтар эдэри буллаҕа, миигин кырытыннардаҕа диэн харыс хаалла, сүөм түстэ. Оҕолоро утуйа сыталларыгар кэлэн олорон, аһына, таптыы, харыһыйа көрөн олорбохтоото. Маннык көмүстэри бэлэхтээн барда диэн эмиэ да махтана, эмиэ да кэлэйэн үөһээ тынна. «Өлбүтү кытта өлсүбүт, барбыты кытта барсыбыт суох. Оҕолорбун атахтарыгар туруордарбын, дьоллоох киһи буолуом этэ. Удьуор-утум салҕаныа». Оҕолорун тустарыгар кытаанах санааны ылынан, үлэлээбитин курдук үлэлии-хамныы сырытта. Балай эмэ өр ускул-тэскил сылдьан баран, тоҕо эрэ, Сүөдэригэр, оҕолоругар төннөөрү кэлбитин, «үчүгэй олоҕу эккирэтэн бардаҕыҥ, ордорбут олоххор олор» диэн чугаһаппата. Хор, оннук ыарыылаахтык сүрэҕэр сөҥнөҕө тапталы таҥнарыы, сиргэ-буорга тэпсии. «Ийээ» дии-дии эйэҥэлэһэр оҕолорун дьылҕата долгуппатаҕыттан кэлэйэн.
Олох сиэринэн устар. Оҕолор улааталлар. Биир үтүө күн Матырыас булсубут киһитин кытта ууга былдьаммыт сураҕын истэр. Хаһан да хайыай? Айыыта, оҥоһуга оннук буолаахтаатаҕа эрэ дииригэр тиийэр.
Кэм-кэрдии биир сиргэ тэпсэҥнээбэт. Аны эйэлээх олохторун аймаан, сэрии буолбут сураҕа ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитинии тилийэ көтөр, сир үрдүгэр олоҕу аймыыр. Сэриигэ хомуур саҕаланар. Ийэ-аҕа харах уутунан суунар кутурҕаннаах күннэрэ бүрүүкүүр. Сүөдэр уола Спиридон оскуоланы бүтэрдэ. Эдэр дьону бары хомуйдулар. Онуоха-маныаха диэри Спиридону ылбатылар. Сэриигэ аттаныы, эчэйбит дьон төннүүлэрэ, «хара» суруктар кэлитэлээн, ыарахан олоҕу эбии хараҥанан, ыар сүгэһэринэн баттаата. Сэрии тохтуох быһыыта биллибэт. Сири-дойдуну бары сабардаан, үлүгэрдээх сэрии ыччаттары өлөрөн-өһөрөн салҕанан бара турда.
1944 сыл үүннэ. Сүөдэр уолун Спиридону Аҕа дойдутун көмүскэлигэр атаарар буолла. Соҕотох удьуору ууһатан, олоҕун салгыах уолун. Хайыай, дойду көмүскэлигэр турунар барыбыт иэспит. Төһө да эр киһи буолар, кытаанах санааны ылыннар, көмүскэтин уута, ыйытыга суох, иэдэһин устун сүүрэкэлиир, устан субуруйар. Кыыһа, Пашата, саҥа-иҥэ, доҕор буолан олоҕун уһатар. Кини да туох да үлэттэн туора турбат. Барыта Кыайыы иһин диэн, утуйар ууну аччатан да туран үлэ-хамнас, булт-ас эккирэтиитэ, тиһигин быспакка ыытыллар. Сэрииһиттэргэ анаан ичигэс таҥас тигиитэ, аһыыр ас бэлэмэ тиһигин быспакка салҕанан барар, утаарыллар.
Сурук кэллэр кэлбэтэ. Хата, ол оннугар, Кыайыы буолбут сураҕа түргэнник тилийэ көтөн, үөрүүнү-көтүүнү үрдэттэ. Дьон кэлэн бардылар. Спиридонтан хойутуурун туһунан, үлэҕэ хааларын биллэрэн сурук кэлэн, аҕа сүрэҕин уоскутта. 1946 сыллаахха күһүн Спиридон дьиэтин боруогун атыллаан, аҕалаах балтын үөрдүбүтэ да этэ.
Сэрии кэнниттэн олоҕу тупсарар туһунан дьон үлэҕэ күүскэ туруммута. Сүөдэр, онтон да туора турбакка, үлэ үөһүгэр сылдьан, олох кэрэтин, үөрүүтүн сомсо сырытта. Оҕолоро Спиридон, Прасковья үтүө үлэһит дьон буолан, үөрүүтүн үрдэтэллэрэ. Иккиэн ыал буолан, удьуорун салгыыр сиэннэри күн сиригэр көрдөрөн, олоҕун уһаталлар, дьолунан толороллор. Төһөлөөх үгүстүк санаабыта буолуой, Матырыаһын кытта бииргэ кырдьан, сиэн диэн минньигэс бэйэлээхтэри көрсөн, үөрүү үктэллээх олоруохтарын? Өрүү да кини мөссүөнэ Сүөдэр сүрэҕин хайа эрэ муннугар саһа сыттаҕа буолаахтыа… Олох эрэдэһинэ буоллаҕаа, эриэ-дэхси буолбат эбит. Сүөдэр дойдутуттан, дьонуттан тэйбитэ ыраатта. Урут Матырыаһын дьонуттан күрэтэригэр икки сылы быһа мас тыы оҥостубута. Бу сырыыга соҕотох бэйэтэ элбээн, оҕолонон, сиэннэнэн, дьиэ кэргэн улаатан, улахан болуот оҥостон, Алдан өрүһүнэн устан Кутананы булбута. Олохсуйбута.
Аны бу 1953 сылтан Алдантан тэйэн, Кутанаҕа олохсуйбута. Икки квартиралаах дьиэ туттан уоллаах кыыһын кытта быр-бааччы олорор. Намҥа хаалбыт аймахтарын, оҕолорун кытта булсуһуннарар баҕа санаата үүйэ-хаайа тутар. Сураһан кэлбиттэн-барбыттан ыйыталаһар. Өлүү болдьох, быраата Мөлбө Сүөдэр тыыннааҕын, уолун Миитэрэйи кытта Кэбээйигэ көспүтүн туһунан хаһыаттан ааҕар. Көрсүһүөн баҕарар. Хаһыаты ааҕаат, төһөлөөх үөрбүтүн сэрэйиэххэ эрэ сөп. «Толору дьоллоох олоҕу олордум. Хамначчыт олоҕуттан саҕалаан саҥа олоҕу, сэриини кыайан, дьоллоох, сырдык олоххо олорон үйэбин моҥоотум» диэн ээр-сэмээр айбыт айыыларыгар махтанар.
Туох барыта бүтэр уһуктааҕын тэҥэ, Сүөдэр кырыйда, сааһырда. «Араспаанньаҕытын сүтэрбэккэ аймахтаргытын булан көрсөөрүҥ, билсээриҥ, миэхэ кыайтарбата», – диэн кэриэһин этээхтиир. Күн сиригэр букатын кэлбит суох. 1964 сыллаахха Кутана сиригэр-уотугар олорон, ыччаттарын көрүүлэригэр-истиилэригэр сытан, орто дойду олоҕуттан бараахтаабыт. Кэриэһин толорор ыччаттардаах буолан, бука, эрэллээх бардаҕа. Мутук Сүөдэр олоҕо уһун, киэҥ, Мутуктан Аал Луук маска тэҥнээх эриирдээх-мускуурдаах олох. Аҕыс уон түөрт кыһынын хаарын, сайынын ардаҕын санныгар түһэрэн, силлиэтин-буурҕатын силэйэн, олох түһүүтүн-тахсыытын, уларыйыытын-тэлэрийиитин, эрэйин-муҥун кытта охсуһа, туруулаһа уһун олоҕу олорбут. Үйэ-саас тухары аата ааттана, суон сураҕа сурукка-бичиккэ тиһиллиэ турдаҕа. Эһэтин кэриэһин сиэнэ, Риммата, толорон аймахтарын Нам сириттэн булан, бары да үөрүүбүт үгүс.
Т. ТЕРЕШКИНА
Никольскай, 2020 сыл, бэс ыйын 3 күнэ