(Саха сиригэр физкультурнай хамсааһын 100 сылын чэрчитинэн)
Ааспыт үйэ кирбиитигэр олорбут биһиги өбүгэлэрбит төрүттэрэ төрөөн-үөскээн, үтүө дьон буолан, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһан, олохторун толору олорон, үйэлэрин моҥообуттарын билэбит. Өлүөнэ өрүс эбэбит үс хочотуттан улаханнарынан Эҥсиэли хочото биллэр. Улуу Эбэ кытылыгар саха дьоно сөбүлээн олохсуйбут түөлбэлэринэн Нам буолар. Былыргы кэмнэртэн Нам сирэ эмиэ дуулаҕа күүстээх, сымса сатабыллаах дьоннорунан биллэр. Ол туһунан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, уос номоҕо буолан тэнийбитин билэбит. Биһиги 1932 с. ыытыллыбыт I‑кы Бүтүн Саха сирин (Всеякутская) спартакиадатыгар атах оонньууларыгар, кылыыга иккис миэстэни ылбыт К. Даниловы (Нам) өйдүүбүт. Нам быһыйдара, күүстээхтэрэ ааспыт үйэ 40-с, 50-с уонна 60-с сс. өрөспүүбүлүкэ бастакы спортивнай тэрээһиннэригэр кыттыбытынан барбыттара. Ол курдук, хайыһарга Ирина Семеновна Гаврильева 1947 с. Саха АССР күрэхтэһиитигэр 10 км бастакы миэстэни ылбыт. Нам оройуонуттан хайыһардьыттар: Иван, Раиса Гаврильевтар, Степан Кириллин, Виталий Сыромятников, Валерий Кривошапкин, Северьян Егоров, Ион Васильев, Семен Новгородов уо.д.а. хайыһар трассатыгар сүүрбүттэрэ. Уһун тыыннаах, уҥмат тыҥалаах уонна тэппит атахтарын кубулуппатах быһыйдарбыт Иннокентий Суздалов, Сив Ядреев, Иван Попов, Николай Петров, Анатолий Васильев, убайдыы-бырааттыы Егор, Иннокентий Яковлевтар ааттара өрөспүүбүлүкэҕэ биллибиттэрэ. Кинилэр суолларын батыһан, 1970–1980 сс. Ион Васильев, Спиридон Суздалов, Светлана Винокурова, Клара Попова, Алексей, Степан Кириллиннэр, Клавдия, Семен Охлопковтар уо.д.а. аҕа табаарыстарын суолларын аспыттара. Атах оонньуутугар 1950– 1960 сс. рекордсмен, РСФСР спордун бэтэрээнэ Михаил Терютин, бастакы спорт маастардара Сив Ядреев, Иннокентий Суздалов, Иннокентий Яковлев үүнэн тахсыбыттара. Өбүгэлэрбит күүстээх, сылбырҕа сымса көрүҥүнэн ыйааһына суох курдаһан тустууну ордороллоро. 1946 с. Дьокуускайга Улуу 5 Кыайыы ыһыаҕар, оччолорго курдаһан тустууга Намтан сэрии кыттыылааҕа Игнатий Харитонов — Күүстээх Харытыанап бастакы миэстэни ылан, тэҥнээҕин булбатаҕа. 1949 с. эмиэ сэрии кыттыылааҕа Егор Данилович Бугаев — Күүстээх Дьөгүөссэ кыайыы өрөгөйүн билбитэ. 1955 сылтан хапсаҕай көрүҥэ уларыйан, түөрт ыйааһыҥҥа арааран туһуннарбыттара. Бу көрүҥҥэ бастакы маастар нуорматын Петр Евсеев толорбута. Маастардар Сергей Ли-фу (Нам), Николай Никитин (I‑кы Хомустаах) ыччаты таһаарбыттара. 1948 с. Намҥа нуучча дуобатыгар бастакы күрэхтэһии ыытыллыбыт. Бастакы чемпионунан Үөдэй киһитэ Лиханов Николай Петрович буолбут. 1960 сс. Нам оройуонугар разрядниктар маассабайдык тахсыбыттара. 1953 с. дьахталлар ортолоругар бастакы чемпионакка Туралысова Евгения Михайловна бастакы миэстэни ылбыта. 1955 с. Брянскай куоракка Бүтүн Арассыыйатааҕы колхозтаахтар V чемпионаттарыгар Саха сирин хамаандата бастакы миэстэ буолбута. Бу састаапка Нам оройуонун «Искра» учаастагыттан Мария Протопопова кыттыбыта. Дьахталларга бастакы маастар нуорматын Розалия Егорова, эр дьоҥҥо Петр Собакин толорбуттара. 1994 с. сахаттан бастакы гроссмейстер нуорматын Александр Азаров толорбута. 1956 с. Нам оройуонуттан көҥүл тустуу улахан түһүлгэ аанын бастакынан Ким Марков аспыта. Ол курдук, кини пединститут студеннара уонна өрүс училищетын курсаннара кыттыылаах Дьокуускай куорат чемпионатыгар бастаабыта. Кини 1958 с. Нальчик куоракка ыытыллыбыт, «Урожай» уопсастыба Арассыыйатааҕы Сэбиэтин чемпиона буолан, Орджоникидзе куоракка РСФСР чемпионатыгар кыттар чиэскэ тиксибитэ. Ити сыл Чита куоратыгар саахымакка Габышев Петр Николаевич Илин Сибиир уонна Уһук Илин зонатыгар бастыыр иһин күрэхтэһиитигэр кыттыбыта. 1959 с. Нам ыччата Иванов Павел Иннокентьевич — II самбоҕа Свердловскай уобалас чемпиона буолбута. Эмиэ ити сыл Минусинскай куоратыгар боксаҕа Кутуков Валерий Романович Красноярскай кыраайга чемпионнаабыта. Онтон Нам оройуонугар көҥүл тустууга бастакы ССРС спордун маастардарын нуорматын Семен Дмитриев 1960 с., Николай Гоголев 1961 с., Николай Алексеев 1962 с., Максим Тихонов 1963 с. толорбуттара. 6 Нам оройуонугар остуол тенниһэ 1960 сс. сайдыбыта. Биһиги спортсменнарбыт 1965 сылтан боччумнаах кылааттарын киллэрэн, оройуон, өрөспүүбүлүкэ араас таһымнаах күрэхтэһиилэригэр кыттыбыттара. КутуковаА.И., КолесоваА.И., Никитин Д.Д., Егоров В.Е., Староватова Е.В., Данилов В.Т., Оконешников П.П., Иванов В.Н., Никитина А.Д., Гоголев А.А., Матвеева Е.С., Орлов П.Е., Николаев И.И., Бесчетнова Л.Д., УщницкайА.П. оройуон күүстээх састаабын бигэргэппиттэрэ. 1980-с сс. Иннокентий Зырянов, Егор Алексеев, Иннокентий Винокуров, Сергей Никифоров, Алексей Никитин, Владимир Софронов, Петр Ядрихинскай, Петр Юмшанов, Семен Чердонов, Кирилл Павлов уо.д.а. суон сураҕырбыттара. Сүүрбэһис үйэ кирбиитигэр киирэн баран, хапсаҕайдаһан тустуу сайдыытыгар бэйэлэрин кылааттарын Вадим Семенов, Гаврил Слепцов, Кузьма Сивцев, Василий Винокуров, Сергей Семенов, Игорь Софронеев, Николай Парников, Александр Румин уо.д.а. киллэрбиттэрэ. 1998 сылтан ыытыллар хапсаҕайдаһан тустууга хамаанданан киирсиигэ Федерация Кубогар Нам улууһа 2015 сылтан үс бастакы миэстэлэргэ сылдьар. Нам улууһугар тирии мээчик оонньуута — волейбол өссө 1960 сс. олохтоох энтузиастар көҕүлээһиннэринэн тахсыбыта. 1980 сс. өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиилэригэр актыыбынайдык кыттыбыттара. 1990 с. СахаВА хамсааһыныгар улуустан биир бастакынан I‑кы Хомустаах кулууба кыттыбыта. Улууспут историятыгар билигин саҥалыы иитиллиилээх оҕо спортивнай оскуолата таҕыста. 2015 с. Нам волейболистара (Жерготов А.Е. тренердээх) өрөспүүбүлүкэ таһымын ааһан, Сибиир уонна Уһук илин зонатыгар кыттан, Саха сирин ааттаттылар. Ити курдук Нам улууһа кэккэ сылларга боксаҕа, саахымакка, футболга, хотугу многоборьеҕа, сахалыы многоборьеҕа, хоккейга уо.д.а. көрүҥнэргэ улуустарын аатын үрдүктүк тутан кэллилэр. 1970 сс. оройуоҥҥа мас тардыһыыта сайдыбыта. Бастакы маастардарынан Петр Степанов, Петр Сивцев, Юрий Эверстов, Николай Константинов, Андрей Винокуров, Николай Дьяконов, Анатолий Гладков, Евгений Иванов уо.д.а. мадьынылар буолбуттара. 2000 сылтан «Дыгын оонньууларын» кыайыылаахтарынан Юрий Эверстов, Николай Дьяконов (алта төгүл), Алексей Кутуков, Вячеслав Дьяконов, призердарынан Борис Сивцев, Артём Варданян ааттаммыттара. 7 Нам улууһугар оҕунан ытыы федерацията 2008 с. тэриллибитэ. Бастакы өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр классическай оххо Надежда Егорова, Евдокия Тарабукина, Виталий Фадеев, блочнай оххо Иннокентий Павлов, Жанна Кириллина кыттыбыттара. 2021 с. саҥа састаапка Руслан уонна Анна Захаровтар, Петр Калачев, Катарина Колесова, Афанасий Дьячковскай, Эрилик Күндайаана киирбиттэрэ. Эрилик Күндайаана 2021 с. Арассыыйа күрэхтэһиитигэр биир бастакынан чемпион үрдүк аатын ылбыта. Нам оройуонугар бастакы сахалыы остуол оонньууларын федерацията 2018 с. тэриллибитэ. 2014 с. улахан дьоҥҥо бастакы улуус чемпионата ыытыллыбыта. Биэс сыл иһигэр Нам улууһуттан 4 кыттааччы — Рената Тимофеева (I Хомустаах), Егор Петров (Ленскэй нэһилиэк), Феврония Миронова (Ленскэй нэһилиэк) уонна Надежда Прокопьева (I Хомустаах) Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастарын нуорматын толорбуттара. 1950 сс. тан Нам оройуонун «Урожай» уопсастыба бэрэссэдээтэллэринэн: Игнатьев И.М. (1950–1954 сс.), Алексеев Н.Е. (1954–1956 сс.), Делахов Н.Е. (1957–1961 сс.), Эверстов Е.А. (1956–1968 сс.), Катакинов А.А. (1967–1968 сс.), Черноградскай Г.П. (1968–1971 сс.), Свешников С.Д. (1968–1971 сс.), Габышев Н.П. (1971–1975 сс.), Парников А.А. (1971–1975 сс.), Алексеев С.П. (1974–1975 сс.), Попов В.Е. (1976–1977 сс.), Мохначевскай Р.Н. (1977–1978 сс.), Алексеев С.П. (1978–1980 сс.), Кутуков В.Р. (1980–1981сс.), Кириллин А.С. (1981–1984 сс.), Сивцев И.А. (1984–1985 сс.), Кокорев С.Г. (1985–1987 сс.), Шестаков В.С. (1987–1989 сс.), Ядреев С.П. (1982–1991 сс.), Андросов Л.П. (1991–1992 сс.), Соловьев Б.Ю. (1992–1994 сс.) үлэлээбиттэрэ. 1990 сс. Нам улууһун физкультура уонна спорт кэмитиэтин бэрэссэдээтэллэринэн Карамзин Т.И., Ядреев В.В., Ядрихинскай С.П., Софронов С.А. үлэлээбиттэрэ уонна уонна билигин үрдүк таһаарыылаахтык Иванов П.Г. үлэлии сылдьар. 2000 сс. отучча спорт көрүҥнэригэр федерациялар тэриллэн, Нам улууһун физкультура уонна спорт кэмитиэтин салалтата улуус иһинэн араас таһымнаах тэрээһиннэри ыыппыта. Ол түмүгэр Нам спорда сылтан сыл сайдан, эбиллэн иһэр. Ол курдук, сылын ахсын нэһилиэктэр икки ардыларыгар комплекснай спартакиада 15 көрүҥҥэ үтүө тэрээһиннээхтик ыытыллар. Ону таһынан, улуус иһинэн доруобуйа харыстабылын, культура, ОДьКХ тэрилтэлэрин, 8 инбэлииттэр, бэтэрээннэр уонна улуус депутаттарын сэбиэтин үлэһиттэрин спартакиадалара ыытыллан, Нам спордун историятын сылтан сыл хаҥатан иһэллэрэ кэрэхсэбиллээх!
Анатолий Михайлович СОФРОНОВ, СӨ спордун бэтэрээнэ, физическэй культура уонна спорт туйгуна, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ «Нам улууһун спордун сулустара» кинигэтиттэн, 2023 сыл