Былыргы дьыллар мындааларыгар, урукку сыллар уорҕаларыгар саха омук даҕаны, хоту дойду бары олохтоохторо даҕаны, хантан уоттанан, аһаан-сиэн, ититинэн олорбуттарай? Ол сахтарга испиискэ суоҕа биллэр. Мындыр өй, олох үөрүйэҕэ быыһаан эрдэҕэ. Дьэ, кырдьык, айылҕа оҕолоро уоту айылҕаттан бэйэтиттэн ылаллара. Хататтаах чокуур таастаах, кыалаах сылдьар буолаллара. Хатат диэн – тимир ууһа анаан хатаран оҥорбут икки өттүнэн токурдаах тимир лоскуйа. Ол икки токуругар халыҥ тирииттэн оҥоһуллубут саппыйаны иҥиннэрэллэр. Саппыйа кыаны угарга уонна уоту саҕарга анал тутулук буолар. Кыа диэн – хатыҥ маска үүнэр кунаах. Ону тууран ылан куурдан, сүллүгэстээн, имитэн оҥороллор. Оннук оҥоһуллубут кыаны кырбаан, кыра лоскуйдарга бэлэмнээн, хатат саппыйатыгар угуллар. Кыа сиигириэ суохтаах,оччоҕо кыра да кыымтан күөдьүйэн тахсар.
Чокуур таас хайа тэллэҕэр, үрэх, өрүс биэрэгэр мунньуллубут хабыр таастартан булуллар. Олортон ылан атын тааһынан сиирэ оҕустаххына, ордук элбэх кыым саҕыллан тахсар буоллаҕына, ол чокуур таас быһыытынан туттуллуон сөп. Чокуур таас эмиэ хатат саппыйатыгар угуллар. Ити үс тэрил бииргэ сылдьар буоллахтарына эрэ уот күөдьүтүллэр.
Булчут хоно-өрүү үүтээнигэр барарыгар аан бастаан хататын тэрилин бэрийэр. Тоҥ үүтээҥҥэ хабыс-хараҥаҕа хойутаан кэлэн баран хататынан сатаан уоту сахпат буоллаххына, буорайдаҕыҥ ол дии. Онон былыр уол оҕонуолох мүлчүрүйбэт үөрүйэхтэригэр олус эрдэ үөрэтэллэрэ. Булчут сымса, үөрүйэх туттуулаах буолан, хабыс-хараҥаҕа хататын саппыйатыттан кыа лоскуйун, чокуур тааһын тааһарар. Кыатын чокуур таһыгар сыһыары тутар,хататынан чокуур тааһын сиирэ охсон уот кыымын саҕар.Кыым кыаҕа түһэн буруолаан барар, ону сэрэнэн үрэн күөдьүтэн биэрэр. Эрдэ бэлэмнэммит чараас туоска таҕайан уматар. Туос умайда да, хаппыт мастан бэлэмнэммит кыччааһынынан дьиэ уотун оттор. Арай, бу булчут ыксаан хараҥаҕа чокуур тааһын төлө түһэрдин, кыата бүппүтүн эрдэ билбэккэ бэлэмнэммэтэх буоллун – иэдээн дии.Тохсунньу томороон тымныыта аһынан иччитэх, тоҥ үүтээҥҥэ уот оттон биэрбэтэ чахчы. Уот былыргы сахаҕа – олох салҕаныыта.
Былыр уол оҕо уон аҕыһын, кыыс оҕо уон алтатын туолла да ыал буолаллар. Сүөһү—ас өлүүлэнэн дьонноруттан арахсан, туспа алааска балаҕан туттан бур—бур буруо таһаарынан бараллар. Дойдубут барахсан дьиҥнээхтик, күн аайы били этэр түөрт уон түөрт моһоллорун туоруурга үөрэтэн эрдэҕэ. Олортон биирдэстэрэ, олус суолталаахтара хата эбит. Үлэлэрин-хамнастарын үмүрүтэн, эдэр ыал балаҕаннарыгар киирэллэр. Дьиэлээх тойон хататын таһааран, уот саҕан көмүлүөгүн оттор. Дьиэ иһэ сырдыыр,сотору кэминэн балаҕан итийэр, алтан чаанньык оргуйар,күөскэ эт буһар. Дьиэлээх тойон аһаан-сиэн, тотон—ханан көмүлүөгүн күөдьүтэр, көхсүн сылытар, иэйэхситэ имнэнэр,саха омук салҕанар. Хатат иккис анала – быһах кылаанын көннөрүү. Былыр дьоро киэһэлэргэ атах эт эттэнэрэ, киэһээаһалыкка мас тэриэлкэлэргэ кырбас эт тэлгэнэрэ. Хататбаһылыга – дьиэлээх тойон ойоҕун, оҕолорун быһыччаларын ааҕа ылан кылааннаан биэрэрэ.
Сайдыылаах үйэҕэ хатат анала умнуллан, «хатат» диэн тыл туох өйдөбүллээҕин да билэр киһи аҕыйаата. Хаһан эрэ олохпутун араҥаччылаабыт, саха омук үҥэр—сүктэр аал уотун иччилэрин иҥэрэн сылдьыбыт хататы биир сүдү түгэҥҥэ туттуохха баара. Аал уот иччитигэр сүгүрүйүү –саха омук түҥ былыргыттан этигэр-хааныгар иҥэринэн үйэлэри туораппыт итэҕэлэ, айылҕаны кытта алтыһар үөрүйэҕэ. Ол иһин ааттаах-суоллаах улуу Ыһыахтарбытыгар, биллэр-көстөр тэрээһиннэрбитигэр Айбыт айыыларбытыгар сүгүрүйэр, үҥэн-сүктэн көмөлөһөр кэммитигэр аал уоппутун айылҕа бэйэтин уотунан, хатат көмөтүнэн саҕыллыбыт уотунан оттуох тустаах этибит. Аны бу хатаппыт былыргы үйэлэргэ бэйэбит сирбититтэн—уоппутуттан уһаарыллан ылыллыбыт болгуо тимиртэн охсуллубут буоллаҕына, дьон өйүгэр-санаатыгар тиийиитэ дириҥиэхтээх, Аан алгысчыттар айдарыылаах тылларын алгыһа тиллимтиэ буолуохтаах. Сахалыы итэҕэли тэнитээччилэр, саха омук өйүн-санаатын (духуобунаһын)араҥаччылааччылар анаан-минээн үс сылы быһа, үстэ төхтөрүйэн туран үөрэтэн—уһуйан «Аан алгысчыт» аатын биһиги улууспутугар икки киһиэхэ иҥэрдилэр. Ол – норуотырыаһыта, хомусчут—айааччы (импровизатор) Дмитрий Кривошапкин уонна айбыт айыылартан этитиитэ сылтан сыл сайдан, тыла—өһө иччилэнэн иһэр улуус культураҕа уонна духуобунаска управлениетын төрүт культураҕа методиһа Владимир Николаев буолаллар.
Сирбититтэн-уоппутуттан буллубут тимирдээх таастан уһаарыллан тахсыбыт болгуо тимири хантан булабыт? Былыр тимир соҕурууттан тиэллэн кэлэн дэлэйэ илигинэ,кыыһар кыһалаах улуу уустар анаан-минээн оҥостон туран тимири уһааран ылалларын туһунан кэпсээннэр үгүстэр. Ол тимирдэрэ аан дойдуга аатырар хайалаах Кавказ омуктарын булаатынай ыстаалларыттан хаалсыбата үһү. Нам улууһугар оннук уустар төрөөн-үөскээн олорон ааспыттара биллэр. Дьонун—сэргэтин, сирин-уотун чинчийэн,булбутун—билбитин сурукка тиһээччи Афанасий Прокопьев-Хонооһой Дүлүҥ уус туһунан «Таастаахпыт ахтылҕана»кинигэҕэ суруйан турар. Ол улуу уус Чаакыйа үрэҕиттэн,«Таас ылар» диэн сиртэн тимирдээх тааһы оҕус сыарҕатыгар тиэйэн аҕалан, сэттэ күөтүнэн үрдэрэн анаан бэлэмнээбит көмөрүн күөдьүтэн, таастан тимирин уһааранарааран ылар эбит. Ол тимиринэн араас эгэлгэ туттар сэби-сэбиргэли оҥороро үһү.
Оннук болгуо тимирдэр кыра көһөҥөлөрө биһиги музейбытыгар хараллан көрдөрүүгэ сыталлар. Бу тимирдэр музейга кэлбит историялара эмиэ туспа. Салбаҥ нэһилиэгин кырдьаҕас олохтооҕо, бэтэрээн учуутал В.В. Эверстов урут оскуолаҕа учууталлыы сылдьан, Салбаҥ Өргөлөөҕүттэн 3 км Ырбаҕар диэн сиргэ оҕолору сырытыннара, көрдөрө сылдьыбыт. Онно ампаар иһиттэн икки болгуо тимир мөчөкөлөрүн булбут. Тимирдэр бастаан уһаарыллыбыттарынан сылдьаллар эбит. Мөчөкөлөр биирдиилэрэ 5 кг курдук ыйааһыннаахтар. Ити мөчөкө тимирдэрин Василий Васильевич Намнааҕы музейга аҕалан туттарбыта көрдөрүүгэ турар. Ырбаҕар алааска күүһүнэн-уоҕунан, тимир ууһун быһыытынан балайда аатырбыт Винокуров Иван Егорович-Мыйаа диэн киһи олорбут эбит. Мыйааны кытта, кырдьан олордоҕуна, Василий Васильевич кэпсэтэ сылдьыбыт. Мыйаа кэпсээнинэн кини куораттан тахсан иһэн Үөдэйгэ Пахом диэн эмиэ ааттаах-суоллаах тимир ууһа киһиэхэ хонон ааспыт уонна болгуо тимир мөчөкөлөрүн атыылаһан ылбыт. Мыйаа сүүс сааһын ааһан баран 1965 с. өлбүт. Кини тимирдэри ааспыт үйэ саҥатыгар атыыласпыт быһыылаах. Атыыласпыт тимирдэриттэн биир сүгэни охсубут. Олус харыстыыр, сытыы бөҕө, уһанарыгар эрэ туттар сүгэтэ эбитэ үһү. Ол сүгэтин Намҥа уһана сылдьан Харлампьев Иннокентий Егоровичтаахдьонноругар хаалларан кэбиспит. Балайда буолан баран, төннөн киирэн ирдэһэн көрбүт да сүгэтин булбатах, сүтэн хаалбыт. Ол музейга көрдөрүүгэ сытар мөчөкө тимирдэр ханыыларыттан оҥоһуллубут сүгэ, баҕар, кимиэхэ эрэ сылдьар да буолуон сөп.
Нам улууһугар былыр тимири уһааран ылан уһаммыт улуу уустар олоро сылдьыбыттарын туһунан сэһэннэр бааллар. Ол айылҕаттан айдарыылаахтар тустарынан билэр сааһырбыт дьон суруйтаран, кэлэр көлүөнэҕэ кэс тыл хааллараллара буоллар, үтүө суол буолуо этэ. Айылҕа сокуона тусхатыйбат, кэмэ-кэрдиитэ кэллэ да, барыахтаах сиргэр бардаххына сатанар.
«Болгуо тимир» диэн өйдөбүлү Э.П. Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар «большая глыба железа; кусок недоплавленного железа, железная руда первой обработки»диэн быһаарбыт.
Болгуо тимиртэн охсуллубут хатан хатат сахпыт уотуттан күөдьүппүт уоттарын иннигэр сөһүргэстии олорон, Аан алгысчыттар иччилэртэн көрдөһүүлэрэ, анаабыт алгыстарадьоммутун-сэргэбитин арчылыы, араҥаччылыы турдуннар.
И. Кривошпкин, музей директора
«Эҥсиэли», 2005 с., балаҕан ыйын 22 к.