Ахсынньы 11 күнүгэр Аппааны сэлиэнньэтин «Чороон» норуот айымньытын киинигэр Өрөгөйдөөх Улуу Кыайыы 80 сылын түмүктүүр тэрээһинэ буолла.
Бу күн нэһилиэк олохтоохторо, ветераннара, общественность, оскуола оҕолоро, оскуола коллектива, учууталлар толору саалаҕа муһуннулар.
И.Е.Винокуров аатынан Хатыҥ-Арыы орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ «Чаҕылыс» литературнай бөлөҕө, салайааччы РФ Үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ Үерэҕириитин туйгуна Анна Ефимовна Васильева «Кэлэр кэмҥэ номох буолан үйэлэргэ сылдьыахтара» литературнай дьүһүйүүнү иһиттибит.
Хатыҥ Арыы нэһилиэк ТСС баһылыга Иван Ноговицын Улуу Кыайыы 80 сылын түмүктүүр тэрээһининэн эҕэрдэлээн туран, кэлэр 2026 сыл биир дойдулаахпыт биллиилээх государственнай деятель Илья Егорович Винокуров 130 үбүлүөйдээх сылыгар Хатыҥ Арыы нэһилиэгэ өссө күүскэ турунан, сомоҕолоһон үлэлииригэр ыҥырда.
Ахсынньы 3 күнэ — «Биллибэт саллаат кэриэстэбилин күнэ». Хатыҥ Арыы нэһилиэгиттэн Аҕа дойдуну көмүскүү 303 киһи ыҥырыллан барбыта, ол иһиттэн 67 киһи кыргыһыы толоонугар геройдуу охтубуттара, 124 буойун сураҕа суох сүппүттэрэ, арҕаа уонна илин фроннартан 123 буойун сэриилэһэн баран дойдуларыгар кэлэн эйэлээх олоҕу кытта тэҥҥэ үлэлээн-хамсаан олорон ааспыттара. 17 саллаат буойуттар сэрииттэн бойобуой уордьаннаах кэлбиттэрэ.
Ржев аннынааҕы кыргыһыыга -11 буойун, Сталинград аннынааҕы кыргыһыыга — 11 буойун, Курскайдааҕы кыргыһыыга — 10 буойун кыттыбыта биллэр. Бу дааннай барыта хомуллан, архивтартан булуллубут докумуоннарга олоҕуран, үөрэтэн, сааһылаан оҥорбут Хатыҥ-Арыы нэһилиэк дьаһалтатын байыаннай учуот сүрүннүүр исписэлииһэ Екатерина Васильевна Стрекаловская буолар. Екатерина Васильевна саалаҕа мустан олорор оҕолорго Ильмень күөлгэ кыргыһыыга биһиги нэһилиэктэн барбыт буойуттар кыттыбыттарын туоһулуур даннайдарыгар олоҕуран сиһилии билиһиннэрдэ. Маны салгыы үөрэтэн, чинчийэн биһиги нэһилиэктэн сураҕа суох сүппүт буойуттар ахсаааннара аҕыйыа, бары сэриигэ барбыт буойуттар ааттара сүппэтин туһугар үлэлэһэргэ ыҥырда уонна ыччаттарга туһаайан Ийэ дойдуларын көмүскэлигэр хаан тардыылаах кыттыгастаахтарын билиэх тустаахтарын туһаайан эттэ.
И.Е.Винокуров аатынан Хатыҥ-Арыы орто оскуолатын 6 кылааһын үөрэнээччитэ Егор Евсеев Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, хос хос эһээтэ Алексей Иванович Евсеев туһунан дириҥ ис хоһоонноох иһитиннэриитин оҕолор болҕойон олорон иһиттилэр.
Ахсынньы 5 күнэ Москва куорат аннынааҕы сэбиэскэй сэриилэр ньиэмэс фашистарын утары кимэн киириилэрэ саҕаламмыт күнүнэн биллэр. Экраҥҥа ыалдьыттар Арҕаа фронт сэриитин инники кирбиитигэр түбэһэн Москва куораты көмускээһин уоттаах кыргыһыы түгэниттэн документальнай киинэни чуумпуран олорон көрдүлэр.
Биһиги биир дойдулаахтарбыт Москва куорат көмүскэлигэр сэриилэһэр 96-с артиллерийскай полкаҕа, онтон салгыы 236-с, 360-с, 52-с стрелковай полкалар састааптарыгар киирэн Орел, Воронеж куораттар хайысхаларынан кыырыктаах кыргыһыыларга сэриилэһэн, Улуу Кыайыыны Прибалтиканы нөҥүөлээн, Кенинсберг куоракка түмүктээбиттэрэ буолар.
Кулун тутар 21 күнүгэр Москва аннынааҕы Ржев куорат Аҕа дойду сэриитигэр өстөөх халабырдьыттарыттан босхоломмута 80 сылын туолан ааста. Улуу Кыайыы өрөгөйүн көрбүттэр-билбиттэр ортолоругар бааллара биһиги биир дойдулаахтарбыт Николаев Семен Ефимович, Сивцев Семен Тимофеевич, Евстафьев Филипп Михайлович уо.д.а.
«Дьоруой күнэ» экраҥҥа уордьаннаах саллааттары көрөбүт. Ахсынньы 9 күнэ РФ Президенын ыйааҕынан 2007 сылтан Геройдар күннэринэн биллэриллэн Россия үрдүнэн бэлиэтэнэр. Дойдубутугар Аҕа дойду сэриитигэр 1943 с. Албан Аат уордьана баар буолбута. Бу уордьан толору кавалерынан сэриигэ уһулуччу хорсун быһыыны оҥорбут 2656 буойун ылбыта.
В.П.Артамонов аатынан Хамагатта саха-француз лицейын 11 кылаас үөрэнээччитэ Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Эверстов Игнат Степанович сиэнэ Эверстов Руслан эһэтин туһунан истиҥ ахтыы оҥордо.
Тэрээһин көҕүлээччитэ Хатыҥ Арыы нэһилиэк Аппааны сэлиэнньэтин ветераннарын уонна пенсионердарын председателэ Оксана Ивановна Лебедева Улуу Кыайыы 80 сылын түмүктүүр тэрээһининэн эҕэрдэлээн туран, сэрии толоонугар охтубут биир дойдулаахтарбытын, эһэлэрин, хос эһэлэрин умнубаттарын, өссө салгыы чинчийэр-көрдүүр үлэлэр барыахтарын баҕарда.
Нам улууһун ветераннарын сэбиэтин председателэ Софья Дмитриевна Кобякова тэрээһин үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбытын, Хатыҥ-Арыы нэһилиэк дьаһалтата, чуолаан исписэлиис Екатерина Стрекаловская үйэтитиигэ, сураҕа суох сүппүт буойуттары көрдөөһүҥҥэ киэҥ далааһыннаах үлэни ыытарын, улууска биир бастыҥ үлэлээҕин бэлиэтээтэ. Нэһилиэк ветеран сэбиэтэ улууска биир бастыҥ үлэлээх общественнай түмсүү буоларын эттэ уонна сэбиэт аатыттан быйыл Кыайыы 80 сылыгар анаан саҥа бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэлэри нэһилиэк баһылыгар Иван Ноговицыҥҥа туттарда. Маны тэҥэ, бэйэлэрин эһээлэрин туһунан ахтыы оҥорбут Егор Евсеевка, Руслан Эверстовка «Спасибо за Победу» аалай лиэнтэни туттарда.
Үбүлүөйдээх тэрээһин түмүктүүр чааһыгар биир дойдулаахпыт, саха биллиилээх поэта Илья Дорофеевич Винокуров – Чаҕылҕан суруйбут хоһоонугар «Хайыһар» ырыаны тэрээһин кыттыылаахтара сүһүөхтэригэр туран эрэ өрө күүрүлээхтик ыллаан түмүктээтилэр.
Өрөгөйдөөх Улуу Кыайыы 80 сылын түмүктүүр тэрээһини ис сүрэхтэн өйөөбүт баһылык Иван Ноговицыҥҥа, тэрийсибит, материалларынан көмөлөспүт, оҕолору бэлэмнээбит дьоммутугар нэһилиэк сүрүннүүр исписэлииһигэр Екатерина Стрекаловскаяҕа, Аппааны сэлиэнньэтин ветераннар уонна пенсионердар сэбиэтин председателэ Оксана Лебедеваҕа, И.Е. Винокуров аатынан историяны уонна кыраайы үөрэтэр түмэл сэбиэдиссэйигэр Михаил Нестеровка, И.Е.Винокуров аатынан Хатыҥ-Арыы орто оскуолатын дириэктэригэр Павел Оконешниковка, дириэктэри иитэр чааска солбуйааччы Валентина Максимоваҕа, «Чаҕылыс» литературнай бөлөх салайааччытыгар Анна Васильеваҕа, тэрээһини үрдүк таһымнаахтык ыыппыт «Чороон» НАК коллективыгар дириэктэр Саргылана Пономареваҕа уонна бары кыттыылаахтарга махтанабыт. Сэрии толоонугар охтубут хорсун буойуттарбыт ааттара үйэлэргэ ааттана турдун.
Надежда Сивцева