Суруналыыс сонуну сонордоһор
Күн болдьоһон Искраҕа айаҥҥа туруннубут. Аара идэбитинэн кыраныыссаҕа уонна бөһүөлэккэ киирии «Күрэҥ Ат» стелалары хаартыскаҕа түһэрдибит, видеоҕа уһуллубут. Үс буолан бөлөҕүнэн үлэлиибит. Суруналыыс сонуну сонордоһор дииллэринии, нэһилиэк олоҕун толору сырдатар соруктаахпыт. Чаас аҥарынан тиийдибит. Баһылык Андрей Новгородов үөрэ-көтө көрүстэ. Кэпсэтиибит саҕаланна.
Үлэ түмүгэ
Искра тыа сирин түөлбэтэ III-с бөлөххө баар. Манна Салбаҥ, Таастаах, Маймаҕа, Арбын Фрунзе нэһилиэктэрэ киирсэллэр. 2025 с. үлэ түмүгүн таһаарыыга Искра нэһилиэгэ сокуоннаска, быраабы араҥаччылааһыҥҥа – 1 м., үөрэхтээһиҥҥэ – 2 м., доруобуйа харыстабылыгар, тыа хаһаайыстыбатыгар, урбааҥҥа – 3 м. ылбыттар, наҕараадалары туппуттар
—Номинация элбэх онтон биэһигэр тигистибит диэммит үөрэбит, ити үлэбит түмүгэ, — диир баһылык Андрей Григорьевич.
Мантан салгыы салайар үлэҕэ баай уопуттаах, икки болдьоххо 10 тыһ. нэһилиэнньэлээх Ленскэй нэһилиэги салайбыт, билигин бүөмчү бөһүөлэги көрөр-истэр баһылык сүрүн санаатын тэттиктик тиэрдэбит.
Сыыппаралар тугу кэпсииллэр?
— Нэһилиэнньэбит ахсаана пропискалааҕынан 178 киһи, ол иһигэр эр киһитэ – 64, дьахтара – 59, оҕото – 51, ол иһигэр 0-6 саастаах – 25, 7-18 саастаах – 26 баар. 2025 сылга 2 оҕо төрөөтө, 2 киһи олохтон туораата.
Нэһилиэккэ уопсайа 44 дьиэ кэргэн, 43 чааһынай дьиэ баар. Хаарбах дьиэттэн көһөрүү программатынан 2 уопсай дьиэ тутуллубута.
Уопсайа 31 хаһаайыстыбалаахпыт. Хаһаайыстыбаннай кинигэҕэ киирбитинэн 21 ыал кэтэх хаһаайыстыбаны тутар. Үлэһит киһитэ ахсаана – 86. Нэһилиэккэ 45 пенсионердаахпыт, ол иһиттэн 17 киһи үлэлээх. 11 инбэлииттээхпит, ол иһигэр 3 оҕо, 1 инбэлиит үлэлиир.
Россия армиятыгар сулууспалааччы – 1. СВО кыттыылаахтара – 9, ону таһынан мантан төрүттээх, атын сиртэн барбыт 6 киһибит сулууспалыыр. Дойдубутун 15 киһи көмүскүүр. Ити кыра нэһилиэккэ улахан сыыппара. Хомойуох иһин, 3 буойуммут хорсуннук сырдык тыыннара быстыбыта. Бойобуой дьайыы 8 бэтэрээнэ баар.
Тэрилтэлэр тигинэччи үлэлииллэр
—Тэрилтэлэрбит: «Алаас» сынньалаҥ киинэ (дир. Дьяконова Матрена Ивановна), И.Е. Москвитин аатынан Искра ситэтэ суох орто оскуолата (дир. Ульяна Константиновна Винокурова), «Мичээр» оҕо уһуйаана (сэб. Дьяконова Лена Григорьевна), Искратааҕы ФАП (фельдшер Парникова Екатерина Михайловна), ветеринарнай пуун (ветбыраас Дьяконова Антонина Григорьевна). Бары былааннарынан тигинэччи үлэлииллэр.
Ону сэргэ биһиэхэ нэһилиэкпит олоҕун чэпчэтэр, итиинэн, сылааһынан хааччыйар улууспут улахан производственнай тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ бааллар. Быһаччы бэриммэтэллэр да, территориябытыгар баалларынан бэйэбитигэр ааҕынабыт. Ол курдук, «НКТЭ» АО квартальнай котельнайа баар, онно 4 оператор үлэлиир. Ыстаарсайдара – Полищиков Константин Романович. «Сахатранснефтегаз» АО гаас ситимнэрин тыырар управлениетын Намнааҕы гааһы туһанар производственнай учаастак слесара Парников Дьулус Афанасьевич. «Сахатранснефтегаз» АО магистральнай газопроводтарын линейнай производственнай управлениетын оператордара Ермолаев Григорий Афанасьевич, Иванов Анатолий Анатольевич.
Дьаһалта үлэһиттэрэ үһүөбүт — мин, экономист-солбуйааччым уонна сүрүннүүр специалист. Ону таһынан тыа хаһаайыстыбатын специалиһа, кини ТХУ үлэһитэ уонна землеустроитель, КУМИ үлэһитэ.
ГПХ-нан дуогабардаах 4 үлэһиттээхпит: 2 харабыл-истопник, 1 техүлэһит уонна уу массыынатын, тыраахтары ыытар 1 үлэһит.
Тирэхтэрэ — общественнай түмсүүлэр
—Общественнай түмсүүлэрдээхпит: бэтэрээннэр сэбиэттэрэ (сал. Бястинова Мария Михайловна), аҕалар сэбиэттэрэ (сал. Ермолаев Григорий Афанасьевич), дьахталлар сэбиэттэрэ (сал. Парникова Екатерина Михайловна), инбэлииттэр сэбиэттэрэ (сал. Полищикова Евдокия Дмитриевна), ыччаттар сэбиэттэрэ, спортинструктор (сал. Дьяконова Александра Анатольевна, Дьяконова Сайыына Петровна).
Үс түөлбэ баар: «Сарыал» (сал. Григорьева Прасковья Алексеевна), «Сардаана» (сал. Осипова Мичийэ Христофоровна), «Дьулуур». Кинилэр ТОС граныгар кыттан, СВО кыттыылаахтарыгар сквер оҥорор, Хара Уулаахха пааматынньык өрөмүөнүгэр бырайыактара кыайан, 147 980,83 солк. сууманы ыллылар. Аны үлэни толоруохтара. Общественнай түмсүүлэр – биһиги тирэхпит.
Кыра нэһилиэк кырата суох кыһалҕата
—Бюджеппыт кээмэйэ кыра. Ааспыт сыл ахсынньытыгар нэһилиэнньэҕэ публичнай истии ыытан ылыммыппыт – 14 мөл. 288 тыһ. 852 солк. Ол иһигэр налоговай уонна налоговайа суох дохуоппут баара-суоҕа 659 тыһ. 652 солк. Дотационнай нэһилиэкпит, ол иһин өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан 13 мөл. 211 тыһ. 800 солк. кэлэр.
Араас программаларга кыттыы хос үбүлээһинигэр эҥин улахан күчүмэҕэйдэри көрсөбүт. Былырыын дотацияны улаханнык сарбыйбыттара. Холобур, үс оһох оттооччулаах буоллахпытына, билигин иккини хааллардыбыт. Онно харчыбыт эмиэ тиийбэт туруктаах, өссө аччатыы барыах курдук. Балаһыанньа ыарахаттардаах.
Депутат боломуочуйата кэҥээтэ
—Былырыын нэһилиэк депутаттарыгар быыбар буолбута. Онно 8 кандидат турбутуттан нэһилиэнньэ 7 депутаты быыбардаабыта. Ол курдук, Дьяконова Александра Анатольевна, Дьяконова Матрена Ивановна, Дьяконова Сайыына Петровна, Иванов Никита Николаевич, Парников Дмитрий Дмитриевич, Парникова Екатерина Михайловна, Сивцев Семен Николаевич талыллыбыттара. Билигин саҥа ылыллыбыт ФЗ-33 сокуонунан депутаттар боломуочуйалара кэҥээтэ уонна сүрдээх эппиэтинэстээх буолла. Холобур, кинилэр инники өттүгэр хамыыһыйаҕа киирэн, улуус хамыыһыйатын кытта сөбүлэһиннэрэн баһылыгы талар, аныыр боломуочуйаланаллар. Ону таһынан бюджеты, социальнай-экономическай сайдыы о.д.а. программалары ылыныыны быһаарар, сир-уот, генеральнай былаан уо.д.а. боппуруостары сүрүннүүр буолуохтара.
Саҕаламмыт—ситиэхтээх, сиппит—сайдыахтаах!
—25 миэстэлээх детсад тутулла турар. Тутуу инвестпрограммаҕа суох. Тутар тэрилтэ улуус дьаһалтатын кытта сөбүлэҥ түһэрсэн саҕалаабыта. Быйыл бу эбийиэги бүтэрэргэ былаанныыбыт. Тутааччы ситэрэн улууска туттаран, Правительствонан атыылаһыы механизма чопчуланыан баҕарабыт. Үлэлии турар детсад дьиэтэ эргэрэн, аварийнай туруктаах. Онон саҥа детсад дьиэтин тутуу бүтүөн наада. Саҕаламмыт – ситиэхтээх, сиппит – сайдыахтаах!
Кыһалҕаны массыына аччатар
—Ууга үгүс ыарахаттары көрсөбүт. Күөллээхпит эрээри, Күрэҥ Ат эбэ ахсынньыга дөйө тоҥор. Ойбон эбэбит олунньуга диэри син тиэрдэр. Манна 2024 с. күһүн уонна 2025 с. кыһын улуус дьаһалтатын көмөтүнэн уматык, тыраахтар булан уу түһэр каналларын хастарбыппыт. Урукку оннулара дулҕанан саба үүнэн оһон хаалбыттар. Ойбон эбэҕэ канал оҥордубут. Күрэҥ Ат күөлгэ түһүүгэ Бүтэйдээх эбэттэн, Миитэкэ өтөҕүттэн уу түһэр каналларын сөргүттүбүт. Ууну киллэрэбит эрээри, уута баран хаалар. Онон улахан кыһалҕалаахпыт.
2025 с. МТБ бөҕөргөтөр сыаллаах, электроннай аукцион нөҥүө 2 мөл. 610 тыһ.солк. уу баһар ГАЗ-3309 массыынаны атыыласпыппыт. Билигин сүүрэн уу кыһалҕатын аччатар. Ууну бөһүөлэктэн 3,5 км. кэриҥэ тэйиччи Хаастаах күөлтэн таһар. Кыһыҥҥы өттүгэр күөллэр дөйө тоҥнохторуна, сүөһүлэргэ уу таһан, баахтарга кутан уулаталлар.
Скважина боппуруоһугар үлэлэһэбит
—Кыһалҕаны быһаарар инниттэн скважина боппуруоһугар үлэлэһэбит. Урукку өттүгэр 1977-1978 с.с. «Якутскгеология» тэрилтэтэ сири үүттээн чинчийэр үлэни ыыппыттар. Оннук үс сиргэ оҥорбуттар. Бу Күрэҥ Ат күөл таһыгар оҥорон, ууну булбатахтар. Билиҥҥи квартальнай котельнай таһыгар үүттээн, ууну булбуттар. Ол эрээри дириҥ бэрт эбит, 650 м. тиийэр. Ойбон Эбэ аттыгар чинчийбиттэригэр 5 миэтэрэттэн уу тахсыбыт эрээри, саппааһа кыра буолан биэрбит. Сууккаҕа 12 куб ууну ылыахха сөп эбит. Ол докумуоннары ирдэһэн барытын булбутум. Ити 50-ча сыл анараа өттүгэр буоллаҕа дии. Билигин эбиллибит буолуон эмиэ сөп. Хаттаан чинчийэр үлэни сөргүтэри былааннаан куоракка киирэ сылдьыбыппыт. Онно барытыгар харчы көрүллэр суолун тобулуохха наада.
Билигин сири үүттүүр, чинчийэр үлэни ыытар тэрилтэлэр элбэхтэр. Биһиги кинилэртэн коммерческай этиилэри көрдөөбүппүт. «Гидросфера» тэрилтэ 7 мөл. солк. суумаҕа үлэни барытын толорон, ууну булан таһаарар гына этии оҥорбута. Холобур, скважина оҥоһулуннаҕына, ол ууну квартальнай котельнайбытыгар аҕаллахпытына, онтон туһунан уу турбатын тардан, ититэр трасса устун ыытан уунан хааччыллыыны быһаарыахха сөп. Оччоҕо оҕуруокка да, сүөһүнү уулатыыга да туттар кыахтанаҕын. Былырыын Нам улууһун күннэригэр улуус баһылыга Юрий Иннокентьевиһы кытта СӨ промышленноһын миниистирин кытта көрсүбүппүт, бу боппуруоһу көтөхпүппүт. Былааҥҥа киллэрэн үлэлэһэрин эрэннэрбитэ. Итиннэ быйыл эргиллэн, өссө киирэ сылдьыахпыт.
Манна биир суол эмиэ баар, ол – сайыҥҥы өттүгэр ууну Кэҥкэмэттэн турбанан ыытыы, 11,5 км. тэйиччигэ. Бырайыагын оҥорторбутум, 75 мөл. солк. тахсыбыта. Биир сезоҥҥа аһара улахан суума, ити кыаллыбат. Эбэтэр сайыҥҥы өттүгэр котлован хастаран, онно уу бырахтаран хаһааныахпытын сөп. Манна 25м. х 50м., 2,5 м. дириҥнээх котлован хастарыыга сметатын оҥорторбутум, 600 тыһ. солк. тахсыбыта. Аны уу куттарбытыҥ кэнниттэн иҥэринэн кэбиһиэ, үөрэтиэххэ наада. Трассаҕа баар муостаҕа шлюз эмиэ туруорсабыт, ууну хаайар, ыытар гына. Тыаттан киирэр уу Күрэҥ Ат күөлүгэр түһэр, онтон салгыы от үрэхтэринэн барар, ону тутан туһанар гына.
Суол өрөмүөнэ үбүлэниэ
—Айан суола улуус бас билиитигэр баар. Иллэрээ сыл улуус дьаһалтата 4,5 мөл. солк. суумаҕа суол дьааматын өрөмүөннүүр үлэни ыыппыта. Быйыл эмиэ туруорсаммыт итиччэ сууманы көрдүлэр. Онон суол дьааматын өрөмүөнэ ыытыллыа.
Биир сомоҕо буолуохха!
—2026 с. ППМИ программатыгар кыттаммыт, Күрэҥ Аттан Ынах Өлбүт учаастакка барыы суолга 800 м. уулуссаны сырдатыыга бырайыакпыт ааһан, 2 мөл. 497 тыһ.197 солк. суума көрүллүбүт сметалаах үлэ ыытыллар буолла. Ол иһигэр республикаттан 1 мөл. 922 тыһ. 842 солк. суумалаах субсидия кэлиэхтээх.
Манна хос үбүлээһиҥҥэ нэһилиэнньэттэн бары кыттыһан 125 тыһ. солк. хомуйуохпутун, спонсордары булан 300 тыһ. солк. үбү мунньуохпутун наада. Ону сэргэ дьаһалтаттан 125 тыһ. солк угуохтаахпыт. Иннибитигэр күүстээх үлэ күүтэр. Нэһилиэгим олохтоохторун, ыччаттарын, тэрилтэлэрин салайааччыларын, үлэһиттэрин, общественнай түмсүүлэрбитин уулуссаны сырдатыыны олоххо киллэрэргэ бары өйбүтүн-санаабытын холбуохха, биир киһи курдук ылсан үлэлиэххэ диэн ыҥырабын. Искраттан төрүттээх ыраах, чугас олорор биир дойдулаахтарбыт үтүө дьыалаҕа кыттыһыахтара, туора туруохтара суоҕа диэн эрэнэбин. Бары биир сомоҕо буолуохха!
Библиотека – алтыһыы, саҥаны билии киинэ
Искра нэһилиэгин библиотеката тыа сирин түөлбэтин дьаһалтатын дьиэтигэр хос ылан үлэлиир. Н.М. Рыкунов аатынан Нам улуустааҕы киин библиотека филиала буолар. Сэбиэдиссэйинэн Сайыына Дьяконова үлэлиир. Библиотекатыгар 2025 с. түмүгүнэн барыта 90 ааҕааччылаах.
—Библиотекаҕа сыл аайы «Эҥсиэли», «Саха сирэ», «Кыым», «Забота-Арчы», «Кэскил» хаһыаттары, «Далбар хотун», «Үйэ», «Чолбон», «Байанай», «Байдам», «Күрүлгэн», «Чуораанчык» сурунааллары, ону таһынан нууччалыы тахсар «Мужчина в доме», «Все для семьи», «Вяжем, шьем, вышиваем», «Домашний повар», оҕолорго «Три кота», «Школа модниц» о.д.а. сурунааллары, хаһыаттары суруйтарабыт, — диир Сайыына Петровна.
Быйыл библиотекатыгар кинигэ фондатын бэрэбиэркэлиир үлэ тэриллэр. Онно төһө кинигэлээҕэ чуолкайданыа. 2026 с. СӨ Култуура сыла, Нам улууһугар уһулуччулаах государственнай-политическай деятель, киэн туттар биир дойдулаахпыт Илья Егорович Винокуров төрөөбүтэ 130 сылынан биллэриллибитинэн элбэх үлэ былааннаммыт. Ону сэргэ биллиилээх суруналыыс, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, поэт, «Ленин суола», «Эҥсиэли» хаһыаттарга редактордаабыт, Нам улууһугар «Отуу уота» литературнай түмсүүнү төрүттээбит, салайбыт Николай Михайлович Рыкунов төрөөбүтэ 90 сылын туоларынан (улуус киин библиотеката Н.М. Рыкунов үтүө аатын 1996 с. сүгэр), киниэхэ анаммыт араас ис хоһоонноох тэрээһин ыытыллара чопчуламмыт. Улуус кииннэмит библиотечнай ситимэ «Рыкунов сыла» саҕаламмытын биллэрбит.
Кини этэринэн, улуус кииннэммит библиотечнай ситимэ бөдөҥ салайааччы дьоһун олоҕун, үлэтин кэпсиир, көрдөрөр “Наследие Винокурова” электроннай ресурс бэлэмнээбит. Олорго тирэҕирэн эдэр сэбиэдиссэй нэһилиэгин түөлбэлэринэн интеллектуальнай оонньуулары, араас тэрээһини тэрийэр санаалаах, былаана киэҥ. Библиотека – алтыһыы, саҥаны билии киинэ буолар.
«Кэрэни кэрэхсиир — Эҥсиэли кэскилэ»
Соторутааҕыта Искра оскуолатын үөрэнээччилэрэ Таастаах нэһилиэгэр «Кэрэни кэрэхсиир – Эҥсиэли кэскилэ» уус-уран самодеятельноһы көрүү-фестивалыгар кыттан кэлбиттэр. 2 кылаас үөрэнээччилэрэ Парников Арылхан, Дьяконов Стас уонна 1 кылаас үөрэнээччитэ Уваров Артур трионан «Нам сирэ» ырыаны ыллаабыттар. Солист – Стас Дьяконов. Үҥкүүһүт оҕолор «Дьөһөгөй үҥкүүтүн» толорбуттар. Убайдаах балыс Стас, Милана Дьяконовтар роликтаах үҥкүүлээбиттэр. 4 кылаас үөрэнээччилэрэ Дамир Дьяконов, Максим Григорьев В.В. Ушницкай-Сэки «Муода моһуога» үгэтин бэрт көрдөөхтүк аахпыттар. Үөрэнээччилэр бары төрүт инструменнарынан доҕуһуоллаан норуот ырыатын дьүһүйбүттэр. Оҕолору музыка учуутала Мичийээнэ Осипова бэлэмнээн илдьэ сыдьыбыт. Кини өссө уруһуй, технология предметтэрин үөрэтэр. Түмүк биллэрин кэтэһэллэр.
Искра оскуолата билигин үс кылаас-комплектаах, 10 үөрэнээччилээх. 3-с кылааһыгар оҕо суох. Үөрэнээччилэри үрдүк категориялаах, уопуттаах учууталлар, 18-тыы сыл педстажтаах М.Н Протопопова, «Надежды Якутии» анал бэлиэлээх А.В. Иванова, 41 сыл педстажтаах, СӨ үөрэҕириитин туйгуна М.Г. Матвеева үөрэтэллэр. Кылаастарынан «Орлята России» оҕо түмсүүтүн үлэтин сүрүннүүллэр. Педагог-психологынан Л.Н. Парникова, завуһунан В.Д. Парникова үлэлииллэр.
Быйылгы үөрэх сылыгар Россиятааҕы «Молодежь и дети» бырайыак чэрчитинэн технология кабинетыгар холодильник, бастакы көмөнү оҥорор комплект ылбыттар.
—Үөһээ кылаастар атын сиринэн үөрэнэ тарҕаспыттара. Быйыл төрдүһү бүтэрээччилэр салгыы бэһис кылааска манна үөрэниэхтэрэ, — диир оскуола дириэктэрэ Ульяна Константиновна Винокурова. Кини үөрэх-иитии үлэтэ ирдэбилгэ толору эппиэттиир гына тэриллэн ыытылларын бэлиэтиир.
«Мичээр» оҕо уһуйаанын бренд оонньуута
Искра нэһилиэгин «Мичээр» оҕо уһуйааныгар Лена Дьяконова бастакы сылын сэбиэдиссэйдиир. Ол иннинэ иитээччинэн үлэлээбит буолан уопуттаах. Уһуйааҥҥа 15 оҕо сылдьар. 2 иитээччи, 2 иитээччи көмөлөһөөччүтэ, 1 тьютор уонна 6 техперсонал үлэлиир.
Оҕону үөрэтиигэ-иитиигэ ФГОС ДО ирдэбилигэр эппиэттиир федеральнай үөрэхтээһин программатынан (ФОП) уонна «Тосхол» национальнай оҕо тэрилтэтин базовай программатынан үлэлииллэр.
Уһуйаан иитээччилэрэ оҕо кыра сааһыттан этэ-сиинэ чэбдигирэригэр, сайдарыгар болҕомтолорун уураллар. Бары уопуттаахтар. 2022 сылтан экстремал-сүүрүк Владимир Петрович Емельянов айбыт «Хомуур күрэҕэ» («Түргэн кубик») оонньуутун үөрэх программатыгар киллэрбиттэр. Биһиги сылдьарбытыгар кырачааннар оонньуу сылдьаллара.
-Сарсын иитиллээччилэрбит төрөппүттэрин кытта «Хомуур күрэҕэ» күрэхтэһиигэ кытталлар. Онно эрчиллэллэр. Оҕолор, төрөппүттэр олус сөбүлүүллэр, — диир иитэччи Александра Терентьева.
«Хомуур күрэх» оонньуу 4+ ананар. Быраабылата судургу: 2м.х2м. кээмэйдээх логотип бэлиэлээх «баннер-хонуу» ортотугар баар квадракка кыра дьааһык ууруллар (кээмэйэ: 22,5 см.х22,5 см., үрдүгэ – 24 см.). Эргиччи кэккэлэччи, биир тэҥник уруһуйдаммыт кыра квадраттарга 4см.х4см. кээмэйдээх 50 устуука кубиктар ууруллаллар. «Бэлэм! Чэ!» хамаанда бэриллээтин кытта оҕо кубиктары хомуйан дьааһыкка угар. Бириэмэ тутуллар. Оҕо икки илиитигэр тэҥинэн биирдии эрэ кубигы ылара көҥүллэнэр. Бүттэҕинэ бириэмэ тохтотуллар. Төрөппүттэргэ «баннер-хонуу» кээмэйэ 3м.х3м. буолар, кубиктарын ахсаана элбиир. Эмиэ бириэмэҕэ хомуйаллар. Күрэхтэһиигэ оҕо төрөппүтүнээн бириэмэтэ суумаланар. Түргэн бириэмэлээх кыайыылаах тахсар.
«Хомуур күрэххэ» эрчиллиигэ Даниэль Николаев кубиктары 56,99 сөк. хомуйда. Тимур Иванов 36,10 сөк. бүтэрдэ. Александра Семеновна этэрин курдук, оҕо түргэнник толкуйдуурга, сүүрэргэ, хамсанарга, тулуурга, ориентирын сүтэрбэт буолууга үөрэнэр. «Хомуур күрэх» — «Мичээр» оҕо уһуйаанын бренд оонньуутунан буолбут.
Искратааҕы ФАП-ка аптека пууна үлэлиир
Искратааҕы ФАП-ка Екатерина Парникова фельдшердиир. Кини 2005 с. Дьокуускайдааҕы базовай медицинскэй колледжы бүтэрбитэ. 2 Хомустаахха акушерынан, Сунтаар улууһун киин балыыһатыгар реанимация отделениетыгар медицинскэй сиэстэрэнэн үлэлээбитэ. 2010 с. төрөөбүт дойдутугар эргиллэн, 2 Хомустаахха фельдшердээбитэ. Искра нэһилиэгэр кийиит, 2018 сылтан манна үлэлиир.
—Оҕолору, улахан дьону көрөбүн. Ыҥырыыларга сылдьабын. Билигин диспансеризация бара турар,—диир Екатерина Михайловна. Кини этэринэн, 2025 сыл түмүгүнэн көрдөрүнэр дьон ахсаана — 0-18 саас бөлөххө 30 оҕо, онтон үөһэ саастаахтарга 82 киһи учуокка турар. Кинилэр кэмиттэн кэмигэр медицинскэй көрүүнү ааһаллар. Ковид ыарыыга хаптарбыттар дириҥэтэн көрдөрүү диспансеризациятын бараллар. Кини 3-гэр диэри саастаах оҕолору үүтүнэн, хааһынан, эминэн хааччыйар. Сезонунан грипп утары быһыылары туруорар.
ФАП дьиэтигэр көрдөрөр, процедурнай, быһыы туруорар, анал көрүү, хаһаайыстыбаннай-бытовой кабинеттар бааллар. 2024 сылтан биир хоско аптека пууна аһыллыбыт.
-Эми-тому улуустааҕы киин балыыһаҕа сайаапка түһэрэн, онтон ылан атыылыыбын. Нэһилиэнньэ санаатын учуоттуубун,—диир фельдшер. Тыа сиригэр ыарыһах көрдөрүнэр, үрүҥ тыыны өрүһүйэр маҥан халааттаах үлэһит, медицинэ тэрилтэтэ уонна аптека баара олус үчүгэй.
Культура эйгэтигэр
2025 с. культура эйгэтигэр 27 тэрээһин буолбут. Ааспыт сылга нэһилиэккэ 2-тэ эстрада артыыстара, Уус Алдан Баатаҕай нэһилиэгиттэн «Көр-күлүү» мини-театра, Намтан аҕам саастаах «Иэйии» түмсүүтэ кэнсиэрдээбиттэр. Нэһилиэктэн өрөспүүбүлүкэтээҕи «Земля олоҥхо, без наркотиков» диэн уруһуй конкурсугар Амелия Белолюбская 2-с миэстэ буолары ситиспит. Кыайыы 80 сылын улуустааҕы параадыгар 28 олохтоох кыттыыны ылбыт. Улуу Кыайыы болотонутугар 39 Аҕа Дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын аатын тиһэннэр, улуустааҕы музейга туттарбыттар. «Үтүө санаа сардаҥара» диэн улууска СВО кыттыылаахтарыгар аналлаах культура үлэһиттэрэ кыттыылаах акцияҕа олохтоохтор отон хомуйан кыттыспыттар. Сыл бүтүүтэ СӨ культураҕа министерствотыгар «Сыана бэтэрээнэ» бэлиэҕэ 4 олохтооххо ходатайство түһэрбиттэриттэн 2-тэ мэктиэлэммит.
«Мэхээлэчээн булчут» — Дамир манна олорор
Александр Лукин режиссердаах мүччүргэннээх, көрдөөх ис хоһоонноох «Мэхээлэчээн булчут» уус-уран киинэ бу саас тахсаары сылдьар. Киинэни икки сыл устата уһуллубуттара. Амматтан саҕалаан, Кэбээйигэ, Горнайга, Абыйга, бэл, Москваҕа тиийэ сылдьыбыттар. Оччолорго сүрүн герой Дамир Дьяконов сэттэ саастаах этэ. Билигин Дамир Искра оскуолатын 4 кылааһын туйгун үөрэнээччитэ. Киинэ тахсарын долгуйа кэтэһэр. Аҕата бааһынай хаһаайыстыба буолан, Дамир тыа сирин оҕотун быһыытынан үлэҕэ кыра сааһыттан сыстаҕас, дьонугар күүс-көмө, тутаах киһи. Кыра киһи диэтэххэ кэпсээнэ-ипсээнэ үгүс.
АБДь-га көмөттөн туора турбаттар
Ааспыт сыл кулун тутарыгар тэрилтэ үлэһиттэрэ биир күннээх хамнастарын биэрбиттэр. Улуустааҕы акцияҕа кыттыһаннар хас биирдии ыал биирдии куһуок эт хомуйуутугар кыттыспыттар. Алтынньыга эмиэ биир күннээх хамнастарынан көмөлөспүттэр, итиэннэ АБДь кыттыылаахтарын дьонноругар, төрөппүттэригэр нэһилиэк эр дьоно муус ылан биэрбиттэр. Сэтинньигэ уһуйаан, оскуола, олохтоох дьаһалта, сынньалаҥ киин үлэһиттэрэ уонна олохтоох биэнсийэлээхтэр акцияҕа кыттыһан уопсайа 62 тыһ. солк. тахса үбү, биир куул собону, итиэннэ 20 уст. ыһаарыламмыт собону туттарбыттар. Биир дойдулаах байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар саха быһаҕын бэлэх ууммуттар.
Тыа хаһаайыстыбата — төрүт дьарык
Тыа хаһаайыстыбатын специалиһа Александра Дьяконова иһитиннэрбитинэн, кыстыкка уопсайа 239 сүөһү кыстыкка киирбит, онтон 36-та (23 ынах) бааһынай хаһаайыстыба, 203-һэ (68 ынах) кэтэх хаһаайыстыба киэннэрэ. Онон ынах уопсай ахсаана 91 төбө. Тохсунньу 29 күнүнээҕи туругунан 8 ынах төрөөбүт. Сылгы ахсаана 210 төбө, онтон 170-на (84 биэ) кэтэх хаһаайыстыбаҕа, 110 (86 биэ) тэрээһиннээх хаһаайыстыбаҕа баар. Өттөөһүн бобуллуоҕуттан хаһан аһыыр отторун хаачыстыбата мөлтөөн үксэ эбии аһылыкка киирбиттэр.
Нэһилиэккэ улуустааҕы «Дьиэ кэргэн экономикта» программанан ылылыллыбыт үс сибиинньэ, 63 көтөртөн 57-тэ куурусса, 2 коза (1 баара төрөөбүт) кыстаан тураллар. Быйыл бу программаҕа барыллаан 47 куурусса, бройлер 40, сибиинньэ 8, индюк, хаас 5-тии, ньирэйгэ 20-тэн тахса, козаҕа 1 сайаапка киирбит. Дьиҥинэн убаһаҕа 7 сайаапка киирбит эрээри, дьиэ кэргэн 2-ни 3-һү сайаапкалаабыт буоллаҕына, биир эрэ төбөҕө толойуу бырыһыана төлөнөр эбит. Ол иһин мунаахсыйыылар баалларын этэр. Холобура ньирэйгэ эн хаһы да сакаастаа барытыгар көрүллэр эбит.
Тэрээһиннээх, бааһынай хаһаайыстыба ааспыт сылга 4 эбит буоллаҕына, билигин 3-һэ хаалбыт. Икки хаһаайыстыба Анатолий Иванов, Данил Дьяконов сылгынан, Семен Сивцев сүөһүнэн дьарыктаналлар. Граннарга, конкурстарга кыттаннар хаһаайыстыбаларын кэҥэттинэллэр. Быйыл «Сулус» б/х (С.Н. Сивцев) 50 төбөҕө хотон туттуутугар куонкурска кыттаары докумуонун бэлэмнии сылдьар эбит. Сылгы, сүөһү ииттэр 28 кэтэх хаһаайыстыбалаах дьиэ кэргэн баар. Ханна да буоларын курдук оттуур сир тиийбэтин кыһалҕата баар эбит. Ол курдук, урукку дьыллартан хаһаайыннаммыт сирдэри кыһалҕаттан түүлэһэргэ күһэллээччилэр бааллар. Билигин хаһаайыстыба тэринэбин, оттуур сирдэ биэрин диир олохтоох ыччат баар эбит буоллаҕына, нэһилиэк сиригэр-уотугар биэрэр кыахтара суоҕун этэр. Дулҕалаах, талахтаах сирдэри оҥотторууну үөрэтэ, кэпсэтэ сылдьаллар эбит даҕаны, аны онно төлөбүр чааһын толуйуу бааһынай хаһаайыстыбаҕа эрэ көрүллэрэ мунаахсытар.
Сүрүн, тыын кыһалҕанан уу боппуруоһа сытыытык турар. Чугастааҕы күөллэр дөйө тоҥон сүөһү, сылгы уулууругар кыһалҕа буолар эбит. Соҕуруу өттүнээҕи ойбон ахсынньыга уолбут. Онон баах туруоран нэһилиэк дьаһалтатын уу таһар массыыната күн өрүү-өрүү уу аҕалан, онно кутан сүөһүлэрин бириэмэнэн аттаран уулаталлар. Уматык сыаната ыарахан буолан, ону хааччынарга анаан олохтоохтор ким хас төбөлөөҕүнэн удамыр төлөбүрү оҥороллор эбит. Төрүөх элбээтэҕинэ күн аайы кутарыгар күһэллэргэ тиийэбит диир. Хоту өттүгэр Ойбон күөл билиҥҥитэ хайыара илик. Ааспыт сыл сааһыгар хаар уута киирдин диэн хоруу оҥорон күөл уута син элбээбит.
Сыллата «Эрэл» ТХПК арыы оҥорор сыах үлэлэтэн олохтоохтор үүт туттаран дохуоттаналлар. Былырыын маастарынан Дьяконова Сайыына, Пятыкина Алина (сайыҥҥы сынньалаҥын кэмигэр) диэн эдэр кыргыттар олус эппиэтинэстээхтик үлэлээбиттэр. Үүт туттарыытыгар былааннарын куоһаран 82 туонна үүт туттарыллыбыт, арыыга былаанынан 3,36 т эбит буоллаҕына 3,1-рин толорбуттар. Уопсайа 12 хаһаайыстыба үүт туттарбыт, онтон 2-тэ тэрээһиннээх, 10 бэйэ дьарыктаах буолуунан. Ынах төбөтүгэр көрүллэр субсидияны 5 кэтэх хаһаайыстыба туһаммыт.
Олох уйгута — сүөһү, сылгы иитиитэ
Данил Дьяконов баһылыктаах сылгы иититинэн дьарыгырар бааһынай хаһаайыстыбаҕа сырыттыбыт. Данил Васильевич дьоннорун дьарыгар сыстан, салҕаан тыа сиригэр, үлэтигэр оҕолорун сыһыаран үлэлии-хамсыы сылдьар. Хаһаайыстыбаларын бары көмөлөөн дьиэ кэргэнинэн көрөллөр-истэллэр.
2023 с. биир атыыр үөрдээх бэйэтэ туспа бааһынай хаһаайыстыба буолан сылгы иитиитинэн дьарыктанан саҕалаабыт. «Агростартап» граныгар кыттан икки атыыр үөрүн атыыласпыт, оттууругар трактор, от охсор ылыммыт. Аан бастаан бэйэтэ хайдах биир үөрдэммиккиний ыйытыыга «2012 с. дьоммун кытта кыттыһан убаһалары атыыласпыппыт, ситэн-хотон үөр буолбуттара. Онтон туспа биир үөрдэнээри Уус Алдантан атыыр атыыласпытым», — диэн хоруйдаата. Уруккуттан киирбит баҕа санаатын толорон, атырдьах ыйыгар кулуннаммыт биэни ыан холонон эрэрин көрдүбүт. Саас Кымыс Байбалга уопут ыла барарга былааннаах. База тэринэргэ анаан сир ылбыт, күрүө-хаһаа оҥорбут, манна сылгы базатын тэриниигэ конкурска кыттан тииһинэрим буоллар дьиэ-уот (үүтээн) туттан, олохтоохтук биэ ыырынан дьарыктаныам этэ диэн санаатын үллэһиннэ. Билигин уопсайа 50-тан тахса төбөлөөх, онтон 30-ча биэ, биир миинэр аттаах. Ол иннинэ сүөһү ииппит, билигин даҕаны эбии дохуот оҥостоору салгыы тутан тураллар. Дьонун кытары биир хотоҥҥо холбоон 30-тан тахса төбө кыстаан турар. Тус бэйэлэригэр 10-тан тахса төбөлөөхтөр. Сайын 10-ча ынаҕы ыан үүт туттаран эбии дохуот киллэриммиттэр.
Оттуур сирэ тиийбэт буолан дьонтон эккэ мэнэйдэһэргэ ходуһа түүлэһэр эбит. Бэйэтин аатыгар сир ылбыт даҕаны барыта дулҕа диир. Ону оҥотторууга (астарыыга) үлэлэһэрдии ылсаары сылдьар.
Бэйэ дьарыктаах буолуунан сүөһү, сылгы иитиитинэн дьарыктанар, пенсияҕа тахсыар диэри ветеринарынан үлэлээбит Анна Парникова кэтэх хаһаайыстыбатын билистибит. Анна Дмитриевна 2024 сылга диэри ынах төбөтүгэр көрүллэр субсидияны ыла сылдьыбыт. Онтон үүт туттарарым барыстаах буолууһу диэн бэйэ дьарыктаах буолууга регистрацияланан ааспыт сайын 4 туонна үүт туттаран дохуот аахсыбыт. Үүт харчытын хойутаан төлүүллэр да буоллар, эрэнэ кэтэһэрбитигэр эрэ тиийэбит. Инникитин сааһыланыа, бириэмэтигэр төлүүр буолуохтара диэн эрэллээхпит, — диэн санаатын үллэһиннэ. Кыһынын нэһилиэнньэҕэ үүт, үрүҥ ас арааһын атыылаан эбии дохуоттанар эбит. Билигин уопсайа 7 төбөлөөх, онтон ынаҕа 3, билигин да ыы сылдьар. Сүөһү иитиитинэн удьуорун утумнуур. Муҥутаан 20-чэ төбөҕө тириэрдэ, 10-ча ынаҕы ыы сылдьыбыт уопуттаах. Үүтүн элбэтэр сыалтан лабыктанан, оҕуруот аһын тобоҕунан эбии аһатар эбит.
Сааһыран сылгыларын эһэн баран, билигин сөргүтэн быраатын кытары кыттыһан дьарыктанан саҕалаабыттар. Сылын аайы «Дьиэ кэргэн экономиката» программанан сибиинньэ ылан иитэр эбит. Оттуур сирэ баар, хаһаайыстыба үлэтигэр туттар кыра техникалардаахтар. Кэбиһэллэрин ордороллорун этэр.
Олох-дьаһах — нэһилиэнньэ тыын боппуруоһа
Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын хааччыйыытыгар 3 тэрилтэ күннэтэ түбүгүрэр. Нэһилиэккэ күөх төлөн 2005 сылга киирбит, киин ититии хочуолунайа 2007 с. үлэлэтин саҕалаабыт.
Автоматизациялаах газ үллэрэр станцияҕа (АГРС) оператора Григорий Ермолаев үлэтин билистибит. Нэһилиэккэ 32 дьиэни гаһынан хааччыйаллар. Үрдүк күүрүүлээх гаһы кыччатан ГРП-га ыытар соруктаахтар. ГРП нэһилиэнньэ туһанарыгар күүрүүнү өссө кыччатан тиэрдэр. Иккис операторынан Анатолий Иванов үлэлиир. Үрдүк күүрүүлээх газка үлэлиир буоланнар күн аайы кыһыҥҥы кэмҥэ 4-тэ, сайынын 2-тэ иһитиннэрии оҥороллор эбит. Григорий Афанасьевич үлэтин таһынан кэтэх хаһаайыстыба тутар. Уопсайа 13 төбөлөөх, онтон 5-һэ ынах. Сайынын үүт туттаран эбии дохуоттаналлар. «Дьиэ кэргэн экономиката» программанан сайын аайы куурусса (кыстатан турар), индюк, хаас ылан көрөллөр. Куруолук иитэн боруобалыы сылдьыбыт.
«Сахатранснефтегаз» АУо слесарын Дьулус Парников үлэтин билистибит. Дьулус Афанасьевич АГРС-тан күүрүүтэ кыччаан кэлбит ГРП-ны көрөр-истэр. Мантан күүрүү өссө аччаан нэһилиэнньэҕэ тарҕаныллар. 40-ча дьиэ күөх уокка холбонон турар, ыксаллаах быһыы-майгы (саахал), гаас араҕыстаҕына ыҥырыыга сылдьар, сылга биирдэ техническэй көрүүнү оҥорор. Дьиэ кэргэнинээн улустааҕы программаны туһанан сайын аайы куурусса, сибиинньэ иитэллэр.
Салгыы социальнай суолталаах уонна 6 квартиралаах дьиэлэри киин ититиинэн, уунан хааччыйар Константин Большаков маастардаах «НКТЭ» АУо 2007 с. тутуллубут хочуолунайыгар сырыттыбыт. Владимир Прокопьев үлэтин күнэ эбит. Кини тэрилтэни кытары дуогабардаһан Искраҕа үһүс сылын үлэлиир. Маастары таһынан өссө эбии уопуттаах 2 киһи баар. Үлэлэрин сүрүн соруга киин ититиинэн уонна сылаас, тымныы уунан хааччыйыы. Сайынын тэриллэри өрөмүөннүүр, хочуолунайы тупасарар, 5 км кэриҥэ итии барар турбатын көрүү-истии үлэтин ыытабыт диир. Ыксаллаах быһыы-майгы буолар түгэнигэр, холобура гаас араҕастаҕына убаҕас уматыгынан үлэлиир хочуол турар, уот бардаҕына дизельнэй станцияны үлэлэтэллэр.
Ити курдук, Искра нэһилиэгэр бары тэрилтэ күгүөмнээхтик үлэлии турар, тыа сирэ буоларын быһыытынан олохтоохтор хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи хото иитэллэр.
Түмүк оннугар
Искраҕа тэрилтэлэр тигинэччи үлэлииллэр. Үөрэнээччи ахсаана көҕүрүүрүттэн, дьиэ эргэрэриттэн, ойбон дөйө тоҥоруттан, үп-харчы сарбылларыттан санаалара самныбат, илиилэрин ыһыктыбаттар. Сылгыны, сүөһүнү дэлэтэргэ, эти-үүтү үксэтэргэ үлэлииллэр. Олохторун уйгутун уһансаллар, үүнүү-сайдыы суолун тутуһаллар. Эһиил кэлиибитигэр Ынах Өлбүт учаастагар тиэрдэр суол, арааһа, уотунан сырдаан көрсүөҕэ. Төрөөбүт түөлбэлэрин таптыыллара бэрт…
Касьян Олесов-Олук, Семен Аргунов.
Хаартыска, видео Роман Шапошников