2025 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр Россия ИДЬМ-тын сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларыгар подразделение тэриллибитэ 90 сылын бэлиэтээтилэр. Бу дьоһун суолталаах күн 1935 сылтан саҕаламмыт. Милииссийэ отделыгар саастарын ситэ илик оҕолор буруйу оҥорууларын утары охсуһар анал секциялары тэрийэр туһунан уураах ылыллыбыт.
Лена Корякина
полиция подполковнига, ис дьыала ветерана
— 1990 сыллаахха Саха государственнай университетын алын кылаас учууталларын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбитим. Ити сыл үөрэҕирии министерствота анаабытынан Верхоянскай оройуонун Бөтөҥкөс нэһилиэгэр учууталынан анаммытым. Уопсайа 4 сыл үлэлээн баран дойдубун ахтан төннөн кэлэн, Намнааҕы бастакы сүһүөх оскуолатыгар музыка учууталынан биир сыл үлэлээбитим. Оччолорго милиция отдела эргэ зданияҕа баар эрдэҕинэ, дьиэҕиттэн оскуолаҕа бара–кэлэ наар милиция таһынан ааһаҕын. Онно саныыр этим: «арай мин милиция эбитим буоллар сатаан итиннэ үлэлиэм этэ дуо?» — диэн. Маннык үлэҕэ бэрээдэктээх, бэйэлэрин кыанар, сокуону барытын билэр дьон киирэрэ буолуо диэн санаа баара. Ити курдук санаалар кэлэ-кэлэ ааһаллар этэ. Арай, биирдэ оскуолаҕа учууталлар кэпсэтэллэрин иһиттим: «…баһаарынай чааска үлэҕэ киирээри докумуонун биэрбит уонна сыыйыллыбыт эбит» — диэн. Мин иһиттим истибэтим да, учууталлар киирэр эбиттэр дии диэн санаан баран, харса суох анньыһан үлэҕэ киирэн хааллым. Ол саҕана баһаарынай чаас ИДьМ систематыгар киирэрэ. Сержант званиялаах диспетчер буолан хааллым.
Бастакы куттал диэни мин манна билбитим, түүн телефонунан: «Умайан, эрэбит! Кэлэн быыһааҥ! Массыыната!» — диэн буолла. Дьэ, доҕоор, маннык түгэҥҥэ телефон нөҥүө кэлэр, дьон кутталын барытын бэйэҕэр ылынан сап салыбырас буолар эбиккин. Дьону уоскутардааҕар байыастарым бэйэбин уоскуппуттарын наһаа өйдүүбүн. Ити курдук диспетчертан саҕалаан, баһаарынай чаас инспектора буолан икки аҥаар сыл үлэлээбитим кэннэ милиция отделыгар кадр инспекторынан көһөн баран, педагог үөрэхтээх буолан 2003 сыллаахха кулун тутар 15 күнүттэн ПДН инспекторынан 2012 с. диэри үлэлээбитим.
Үлэбит ис хоһооно профилактика. Ол аата сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор буруйу оҥорботторун туһугар улуус 25 оскуолаларын социальнай педагогтарын кытары ыкса үлэлэһии, үөрэнээччилэргэ сырдатар лекциялары ааҕыы. Социальнай өттүнэн кутталлаах, иһэр-аһыыр төрөппүттэри кытары үлэлииргэ нэһилиэк дьаһалтатын специалистарын кытта дьиэ кэргэн туруга тупсарын туһугар үлэни ыытыы.
Дьэ, доҕоор, саҕаланна ээ! Абытайдаах үлэ. Били оскуолаҕа начальнай эрэ кылаас оҕолорун кытта алтыспыт буоллахпына, манна 14-тэн 17-гэр диэри саастаах буруйу оҥорбут оҕолор. Кып-кыра дьон олох ыарахаттарын эйигиннээҕэр бэркэ билэн, тэбис тэҥҥэ аахсан, сорох ардыгар бэйэҕин даҕаны матарар түгэннэрэ баар этилэр. Ити саҕана сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор буруйу оҥоруулара муҥуутуур чыпчаала буола сылдьыбыта. Маҕаһыыны алдьатан киирэн халааһын, дьиэттэн куотуу, охсуһуу, уоруу, аны оскуолаҕа оҕоттон күүс өттүнэн модьуйан харчы ылыы, бэйэҕэ тиийинии, массыынаны уоран сүүрдүү, дьон олорор дьиэтин алдьатан киирии уо.д.а.
Биир түгэни кэпсиэхпин баҕарабын. Биһиги саҕана нэһилиэктэргэ лааҕырдар үлэлииллэр этэ, ол курдук Түбэ нэһилиэгэр бэртээхэй Культура сиригэр наһаа үчүгэй лааҕыр үлэлиир этэ. Онно Покровскай Мохсоҕоллоох детдомуттан сайыҥҥы кэмҥэ тыа сиригэр оҕолору сынньата аҕалбыттар этэ. Отделга иһитиннэрии кэллэ: «лааҕыртан 5 уол күрээбит, хайа хайысханы туппуттара биллибэт». Мин оччолорго соҕотоҕун инспектордыы сылдьабын, биһигини ойутан туруоран хас да күннээх күрүөйэхтэри тутарга ыыттылар. Айан суолун кытыытын тараан уолаттары буларга сорудахтаатылар. Икки хонук көрдөөммүт аҥардара Граф Биэрэгин диэкиттэн тутулуннулар, икки уол суолга киирбэккэ ойуурунан айаннаан үргүлдьү Өлүөхүмэҕэ сатыы тиийбиттэр этэ. Бу уолаттартан биирдэрэ тхэквондоҕа Россия спордун маастара буолбута.
Киэһэ хойутуу тревога биллэрдилэр, ити 2004 сыллаахха этэ дуу? Күһүн. Мин оҕолорбун хааллартаан баран ыстанным, тиийэппитин кытта, суһаллык Искраҕа бараҕыт диэтилэр, кыра саастаах оҕо ойуурга киирэн баран төннүбэтэх. Ити олох ыкса киэһэ, таҥаспыт чараас, оннук олорбутунан бардыбыт. Тиийбиппит ардах бөҕө, тымныытаа, оҕо барахсан ханна эрэ, хайдах эрэ сылдьар диэн санааҕа ылларыы. Халыҥ тыаны ардах аннынан эр дьону кытта тэбис тэҥҥэ тараахтаан барыы. Үс суукка тухары бэйэҥ оҕолоргун дьиэлэригэр соҕотохтуу хааллартаан, күн аайы тугу аһыылларын хонтуруоллаһан, ыалларгар кэлэ-бара көрө сылдьаарын диэн көрдөһөҕүн.
Оччолорго наставнигы хайаан да бирикээһинэн аныыллара. Бастаан үлэлии киирэккин кытта 3 ый устата стажерунан сылдьан, наставнигын такайыытынан үлэлиигин. Мин наставнигым П.Г. Сокольников уонна участковайдары кытта биир отделения буолан, ыарахан мунаарар ыйытыктарбын туоһулаһарым. С.И. Эверстовтан, Р.Д. Ефремовтан, В.М. Шелковниковтан, Е.С. Тереховтан, М.И. Аммосовтан билбэккин ыйыттахха ыйан-кэрдэн сүбэлииллэрэ.
Билигин И.С. Гаврильев аатынан Нам 1-кы №-дээх орто оскуолатыгар тьютордыыбын, атыннык эттэххэ доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго наставник – оҕо оскуолаҕа үөрэнэригэр тус бэйэтигэр сөптөөх үөрэх хаамыытын тутуһан ситиһэригэр көмөлөһүү.
Семен Аргунов