СР Үтүөлээх учуутала, Учууталлар учууталлара букубаарга бастыҥ ньымалаах ИПКРО научнай үлэһитэ, методиһа Охлопкова М.Е. төрөөбүтэ 95, САССР үөрэхтээһинин үтүөлээх учуутала Попова Е.К. төрөөбүтэ 105 сылларыгар ананар.
М.Е. Охлопкова бастыҥ ньыматын тарҕатааччы А.И. Леонтьева туһунан
Анна Ивановна Леонтьева Нам оройуонун Таастаах нэһилиэгэр (Өргөлөөххө) 1947 сыл кулун тутар ый 10 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Анна 8-с кылаас кэнниттэн ийэтигэр түргэнник көмө буолаары уонна ииппит аҕата Максим кэриэһин толорон 1963 сыллаахха Намҥа педучилище аһыллыбытын истэн, тургутуулары ааһан үөрэнэ киирэр.
Кыһамньылаахтык үөрэнэн, 1967 сыл “Учуутал” үрдүк аатын сүгэр. Хатыҥ Арыы нэһилиэгин Искра учаастагын началынай оскуолатыгар ананар. Манна кэлэн малокомплектнай оскуолаҕа 1 уонна 3 кылаастары үөрэппитэ. Сэбиэдиссэйинэн Бүлүү педучилищетын бүтэрбит Арбын уола Потапов Ю.В. анаммыт этэ. Анна Леонтьева үлэлээбит иккис сылыгар, Юрий Васильевиһы атын нэһилиэк оскуолатыгар анааннар, кылааһы үөрэтиитин кытта оскуола сэбиэдиссэйэ дуоһунаһы Анна Ивановнаҕа сүктэрбиттэрэ. Манна кинини кытта Дьяконова Мария Афанасьевна үлэлээбитэ. Коллегаларын кытта В.И. Ленин 100 сыла туолуутугар үлэ бөҕөтүн ыыппыттара. Оҕолор, төрөппүттэр, бүтүн нэһилиэк сэргиир үлэтэ баран эдэр учуутал “В.И. Ленин 100 сылын көрсө килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээлинэн наҕараадаланар. Бу бастакы ылбыт дьоһуннаах, инникигэ эрэннэриилээх наҕараадата буолар. Бу наҕараадатын учуутал уус чулуута буоларыгар дойдутугар үөрэппит бастакы учууталларыгар махталын анаабыта.
1967 сыл оруобуна М.Е. Охлопкова Суорун Омоллоону кытары грамотаҕа саҥалыы үөрэтэр букубаар бырайыагын оҥорон Нам, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас оскуолаларыгар эксперимени саҕалаабыт кэмнэрэ этэ. Бу кэскиллээх үлэтигэр ИПКРО иһинэн үлэлиир учууталлар үлэлэрин үрдэтэр, методическай билиилэрин хаҥатар методиспыт, учууталлар учууталлара Егоров Николай Васильевич эксперименин тэрээһиннэригэр күүс-көмө буолбутугар Мария Егоровна аҕа саастаах коллегатыгар, бииргэ үлэлиир научнай сотруднигар И.И. Каратаевка уонна биллэн турар бу эксперимеҥҥэ кыттыспыт бары учууталларга, РОНО аппарааттарыгар махтанар этэ.
Саҥа букубаар биллиилээх учуонай Д.Б. Эльконин үөрэҕинэн салайтаран саха тылын дорҕоонун уратыларын учуоттаан оҥоһуллубут буолан чахчы научнай төрүттээх үлэ буолбута. Сүрүннүүр экспериментальнай площадкаҕа Мария Егоровна уопуттаах учууталы Елена Кирилловна Попованы сөбүлэҥин ылан бииргэ үлэлээбиттэрэ. Бу кэскиллээх үтүө дьыалаҕа Дьяконова М.А. уонна Леонтьева А.И. экспериментальнай площадкатыгар киллэрбитэ. Анна Ивановна үлэтин саҥа «Букубаар» тахсыытын кэмигэр саҕалаабыта. Ону кини бу курдук ахтар:
“Саха АССР үтүөлээх учуутала Елена Кирилловна Попова, ССРС уонна РСФСР үөрэҕириитин туйгуна Мария Афанасьевна Дьяконова сүбэ-ама биэрэннэр, саҥа букубаар эксперименигэр үлэлэспит дьоллоохпун. Миэхэ үлэни саҥардыы саҕалаабыт киһиэхэ, эксперимеҥҥэ кыттыы олохпор элбэҕи биэрбитэ, үөрэтиигэ саҥа ньыманан үлэм инники үлэлиирбэр ситиһиилэри аҕалбыта”.
Анна Ивановна Аппааныга ыал буолан көһөн кэлэн эксперимеҥҥэ күүскэ кыттыбыта. Эдэр учуутал экспериментэн элбэҕи билэн, ол сылга ылбыт 1 кылааһын оҕолоро I уонна II – с чиэппэрдэргэ добдугураччы ааҕар, сыыһата суох суруйар буоланнар, учууталларын улаханнык үөрдүбүттэрэ. Бииргэ үлэлэспит коллектива, саҥа ньыма эксперименин туйгун түмүгэ буоларын өйдөөбүттэрэ. Букубаар программатын иккис чиэппэр бүтүүтэ түмүктээн «БУКУБААР» бырааһынньыгын бэрт сэргэхтик ыыппыта, ол туһунан оройуон хаһыатыгар эдэр учуутал үлэтин сырдаппыттара.
Саха оҕото грамотнай буоларыгар, добдугураччы ааҕар буолуутугар үөрэтии саҥа ньыматын элбэх тыл үөрэхтээхтэрэ кэтээн көрбүттэрэ, контрольнай бэрэбиэркэлиир үлэлэргэ кыттыспыттара. Ол курдук, Хатыҥ Арыы начальнай кылааһын уопуттаах учуутала Попова Елена Кирилловна ыытар уруоктара барыларыттан уратылаах буоларын билбиттэрэ. Кини бу эксперимеҥҥэ 3-с сылын дьарыктаммыт буолан, саҥа ньыма ымпыгын-чымпыгын билбитэ, ол сыл бэрэбиэркэ түмүгүн САССР үтүөлээх учуутала П.Н. Самсонов таһаарбыта. Онно Елена Кирилловна 1-кы кылааһын оҕолоро мүнүүтэҕэ ортотунан 53 тылы ааҕаллара, 40 тыллаах диктаны бары “4”, “5” сыанаҕа суруйбуттара. Ол саҕана оскуолаларга ааҕыы 11 нэһилиэккэ түмүгүнэн мүнүүтэҕэ 11 тыл тиксэрэ. Саҥа букубаарынан үөрэтии биир үчүгэйинэн буолар: үөрэтии ньыматын табан ыыттахха букубаар программатын иккис чиэппэр бүтүүтэ, ол эбэтэр Саҥа дьылы көрсө бүтэрэр кыах үөскээбитэ.
Маннык ситиһиилээх түгэҥҥэ инникигэ үөрэтии ньымата эмиэ тупсуохтааҕын тыл учуонайдара өйдөөбүттэрэ. Ол соругу САССР үтүөлээх учуутала, филологическай наука кандидата Игнат Иванович Каратаевка сүктэриллибитэ, 2-с кылаас «Саха тыла» учебнигын бу саҥардыллыбыт букубаар салгыытын курдук оҥорорго сорук туруоран үлэ барбыта. Игнат Иванович букубаарынан үөрэтии уруоктарыгар саҥа ньыма автора Мария Егоровнаны кытта оскуолалары кэрийэн уруоктарга сылдьыбыта, соругун бырайыагар бастыҥ ньымалары бэлиэтэммитэ. Олортон Елена Кирилловна уруокка туттар ньымаларын, эрчиллиилэрин көрөн сөбүлээбитэ, үлэтигэр уопуттаах учууталы соавтор буоларыгар сөбүлэҥин ылан хас биирдии темаҕа эрчиллиилэри уруокка туттан көрө-көрө бииргэ илдьиритэн үлэлээбиттэрэ. Бу научнай үлэҕэ академик В.В. Занков сайыннарыылаах үөрэҕин туһаммыта. Иккис кылааска саха тылын үөрэтиигэ методическай кинигэни таһаарыытыгар Игнат Иванович Нам оскуолаларын учууталлара көхтөөхтүк кыттыбыппытын кинигэтин быһаарыытыгар махтанан суруйбут этэ. Маны кэпсиир киһи, мин, ол научнай үлэҕэ кыттыһыым бастакы хардыым этэ. Дьүөгэм Анна Ивановна, учуутал идэтигэр үлэлээн саҕаланыаҕыттан бу научнай үлэҕэ күүскэ ылсыһан элбэххэ үөрэммитэ, үөрэтэр оҕолорун бэрт ситиһиилээхтик үөрэппитэ.
Саҥа букубаар тургутуутун ырытар методическай холбоһуктарга, Дьокуускайдааҕы учууталлар идэлэрин үрдэтэр үрдүк үөрэх кыһата ыытар үлэтигэр эдэр учуутал Анна Ивановна барытыгар кыттыбыта. Эдэр-эмэн коллегаларын кытта семинардарга аһаҕас уруоктары ыыппыттара. Наставниктара Елена Кирилловна уонна Мария Афанасьевна хомойуох иһин эксперимент түмүктэнэ илигинэ утуу-субуу ыалдьан суох буолбуттара, онон эксперимени кинилэри кытта ыкса үлэлэспит эдэр учуутал Анна Ивановна Леонтьева соҕотоҕун кэриэтэ экспериментатор-учуонайга Мария Егоровна Охлопковаҕа күүс-көмө буолан ситиһиилээхтик түмүктэспитэ. Итинник эриллэн-мускуллан 1980 сыллаахха саҥардыллыбыт «Букубаар эксперименэ» түмүктэнэн, табыллан үлэҕэ киирбитэ.
Анна Ивановна 42 сыл устата олоҕун сүрэҕин сылааһынан алын кылаас оҕолору үөрэтиигэ анаабыта, 12 кылаас оҕотун үөрэтэн таһаарбыта, 250 оҕону ааҕарга-суруйарга үөрэппитэ, кэрэни билэргэ, айылҕаны харыстыырга, үтүө дьон буола улааталларыгар сайаҕас санаатын иҥэрбитэ. Кинилэр ортолоругар орто оскуоланы “Кыһыл көмүс” уонна “Үрүҥ көмүс” мэтээлинэн бүтэрбиттэр бааллар. Билигин кинилэр идэлээх үтүө үлэһит аатын сүгэллэр. Бу кыра кылаас оҕолорун ааҕарга, таба суруйарга учуутал уус киһиэхэ Өрөспүүбүлүкэтээҕи сахалыы тыллаах оҕо сурунаала 1987 сылтан күн сирин көрүөҕүттэн көмөлөспүтүн туһунан эдэр учууталларга, төрөппүттэргэ куруук махтанан, хайҕаан кэпсиир уонна күн бүгүҥҥэ диэри “Чуораанчык” редколлегиятын кытта билсиһэр, күүс-көмө буолан аны бэйэтэ сүбэ-ама буолар, наадалаах материаллары булан тиксэрэр.
Ветеран учуутал төһө да сааһырдар, дьиэтин үлэтигэр түбүгүрдэр, быыс булан, Саха республикатын Үтүөлээх учууталлара Охлопкова М.Е., Попова Е.К., ССРС уонна РСФСР үөрэҕириитин туйгуна Дьяконова М.А. бастакы кылаас оҕолорун аахтарыыга, суруйтарыыга сүһүйэн ылбыт бастыҥ ньымаларын олохтоох детсадтарга, оскуолаларга сылдьан тиэрдэр уонна үөрэтэр соруктаах. Билигин ыҥырыыга сылдьар наставник-учуутал үөрэхтэри өрөспүүбүлүкэ үөрэх эйгэлэрин тэрилтэлэригэр ыҥырыынан сылдьан дьарыктары ыытар.
Мин эмиэ бу ньыманан оҕону үөрэтиигэ кылгастык да буоллар алтыспытым, эбиитин Попова Елена Кирилловна уонна кэргэнэ Эверстов Гаврил Ильич Арбыҥҥа бастакы учууталларым этилэрэ. Онон учууталларым үөрэтиигэ бастыҥ ньымаларын дьүөгэм Анна Ивановна өйөөн тарҕатарыгар күүс-көмө буоларбыттан үөрэбин, киэн туттабын. Бу ньыманы кыра кылаастарга салгыы сайыннарарга улахан өйөбүлү оҥорбуттара ЯРИУУ научнай үлэҕэ сотрудниктара, методистарбыт. Оҕолору ааҕарга-суруйарга, суоттуурга үөрэппит учуутал уус чулуута — Анна Ивановна Леонтьева Мария Егоровна Охлопкова уонна тапталлаах суруйааччыбыт Суорун Омоллоон кыттыһан оҥорбут букубаарынан үлэлээбит ньыматын кэпсиир, хайгыыр. Итини өйдөөннөр «Айар» кинигэ кыһатыгар элбэх төрөөбүт тылынан ааҕар-саҥарар дьон көрдөһүүтүнэн «Букубаар» репринт ньыматынан бэчээттэнэн тахсан барыбытын үөртэ. Бу үөрэтиигэ бастыҥ ньымалаах учебник хас биирдии саха ыалыгар баар буоллун!
“Оскуолаҕа киирэр оҕону таба суруйарга, тэтимнээхтик ааҕарга дьарыгы тэрийии” – диэн Леонтьева А.И. үөрэтэр бырайыагын билиһиннэрэбин:
Анна Ивановна сайыннарыылаах үөрэх араас хайысхаларын үөрэтии ньымаларын ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн, үөрэнэ киирэр оҕолору үөрэххэ бэлэмниири наадалааҕынан ааҕан, саас аайы оскуола базатыгар “баскыһыанньатааҕы оскуоланы” аһан үлэлэтэр.
Бэлэмнэниини сатабыллаахтык тэрийэн ыыттахха, оҕо чэпчэкитик ааҕар уонна ааҕарын сөбүлүүр буоларыгар сыал-сорук туруоран ыытар. Дорҕооннору арааран истэллэрин ситиһэргэ уруккута ИПКРО научнай үлэһитэ, СР үтүөлээх учуутала, Охлопкова М.Е. бастыҥ ньымаларын сатабыллаахтык туттар:
- Дорҕоон уонна буукуба тустарынан өйдөбүллэри бииргэ киллэрбэккэ, тус-туспа сааһылаан утуу-субуу бэриллэр.
- Оҕо тылы ааҕарыгар сүһүөхтэри соспокко дөбөҥнүк саҥарарын ситиһэр.
Оҕону таба суруйарга, тэтимнээхтик ааҕарга бэйэтэ оҥостубут программатынан үлэлиир.
Программа үс түһүмэхтээх.
I түһүмэх: Ааҕыыга бэлэмниир үлэ. (Уһун, кылгас ленталар, фишкалар, туос кыра иһит).
- Тыас уонна дорҕоон өйдөбүллэрин биэрии.
- Тыл дорҕоонтон турарын билиһиннэрии.
- Тылы дорҕооннорго араартарыы.
- Дорҕооннор араастара.
- Дорҕооннору фишканан бэлиэтээһин.
- Кылгас уонна уһун аһаҕас дорҕооннор уратылара.
- Дифтоннар.
- Бүтэй дорҕооннор.
- Тыл сүһүөҕэ. Сүһүөххэ араарыы көрүҥнэрэ. Сүһүөхтэр араастара.
- Дорҕоон бэлиэтин илиигэ көһөрөн көрдөрүү.
II түһүмэх: Ааҕыыга үөрэтии.
- Уһун кылгас аһаҕас дорҕооннор буукубалара.
- Дифтоннор буукубалара.
- Бүтэй дорҕооннор артикуляциялара уонна буукубалара.
- Төттөрү сүһүөхтэри аахтарыы.
- Көнө сүһүөхтэри аахтарыы.
- Сабыылаах сүһүөхтэри аахтарыы.
III түһүмэх: Ааҕарга эрчийии, дьоҕуру сайыннарыы.
- Дорҕооннору миэстэлэрин булларыы.
- Тылларга дорҕоон миэстэтин булларыы.
- Бэриллибит схемаҕа тыллары өйтөн булууга куоталаһыы.
- Хартыынанан этии толкуйдааһын: тэнийбит, тэнийбэтэх этиилэр.
- Хартыынанан ситимнээх саҥаны сайыннарыы.
Букубаар иннинээҕи бэлэмнэниигэ бу программа түһүмэхтэринэн утумнаахтык бэлэмнэммит оҕолор инникитин төрөөбүт тылларыгар ситиһиилээхтик үөрэнэллэрин хааччыйар, төрөөбүт тылларыгар тапталы иҥэрэр уонна салгыы айар дьоҕурдарын сайыннарарга кыаҕы үөскэтэр!
Е.А. Лукинова, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, кыраайы үөрэтээччи