Киһи туохха дьоҕурдааҕа оҕотуттан биллэр. Ылдьааны кыра эрдэҕиттэн булчут буолуо дииллэрэ. Чоройо улаатан эрэр уол саа тутан халыҥ тыаны, уһун үрэҕи, киэҥ сыһыыны тилийэ хаамара,. Өрүү илии тутуурдаах, өттүк харалаах кэлэрэ.
Түбэ нэһилиэгэр «Тыа Арыы» диэн аҕыйах хаһаайыстыбалаах артыал баара. Сэрии кэнниттэн сүрбэччэлээх Ылдьаа уолу бырабылыанньа председателинэн талбыттара. Кэҥэс саха балаҕаныгар холкуостаахтар биир уопсай мунньахтарыгар сылдьыбыппын өйдүүбүн. Өрө турбут хойуу баттахтаах, сытыы сирэйдээх-харахтаах, куругар кыыннаах быһахтаах эр бэрдэ сибилигин аҕай бултаан-алтаан кэлбит киһиэхэ маарынныыра. Мунньаҕын да боппуруоһа түүлээх бултааһынын былаанын толоруу туһунан буолан биэрдэ.
Бырабылыанньа председателэ үгүс дойҕоҕо суох дакылааттаата. Былаан төһөтүн, ону кимнээх толоруохтаахтарын, кинилэр ханан сылдьан бултуохтаахтарын, кимиэхэ, ханнык ат бэриллэрин уһата-кэҥэтэ барбакка кэпсээтэ. Ыйытааччылар, бириэнньэҕэ тыл этээччилэр атын кэккэ боппуруостары туруорбуттарын бэрт судургутук быһаартаата.
Ити үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр этэ. Илья Румянцев «Тыа Арыы» тыа хаһаайыстыбаннай артыалын уһуннук салайбатаҕа. Сотору холкуос бөдөҥсүйэн атын салалта турбута. Артыалы салайарыгар даҕаны, бириэмэтэ кэллэҕинэ, саатын туппутунан сылдьар киһи, идэтийбит булчут буолбута.
Кини сырыыны кыайарын, хотуулаахтык бултуурун билэр дьон бары сөҕөллөр. Эһэҕэ, тайахха киниэхэ тиийэр чугаһынан суох дииллэр. Биир маннык түгэни кэпсииллэр. Күһүөрү сайын. Чугас кытылга эһэ киирбитин истэр. Ылдьаа булчут ытын батыһыннаран ыйбыт сирдэрин диэки барар. Өр-өтөр буолбат ыта үрэн баргыйар. Ол икки ардыгар сүүнэ улахан эһэ ыты эккирэтэн хааһахтыы быраҕыллар. Саа тыаһа хабылла түһэр. Намыһах сыыры ортолоон эрэр кыылы сүнньүөх сиһин булгу көтөр. Итинник бэргэнник ыппыта элбэх.
— Куспар мөлтөхпүн ээ. Ити Дыгын, ол Сааба диэтэҕиҥ үрдүлэринэн аһарбат дьон диэн. Саам да мөлтөх быһыылаах. Бэйэм да күөрэтэрбинэн ыал аайы баар ытааччы быһыылаахпын. Эһэҕэ эрэ ордук буолуом. Куттаммат, салҕалаабат быраап.
Ылдьаа биирдэ итинник кэпсээн турардаах. Ол эрээри төһөтүн да иһин, күөһүн булунар кусчут буолуохтаах.
«Бултаан да аһыыр инибин» диэччилэри киһи элбэхтик истэр буолара. Сорохтор үлэлэриттэн хал буоллахтарына эбэтэр кыайбакка сэмэлэннэхтэринэ инньэ дииллэрэ. Ол эрээри булду эккирэтии манан дьыала буолбатах. Киһи сыратын ылар үлэ. Үүчээҥҥэ кэлэн да баран сынньанар аҕыйах. Бу идэни хоҥорууларыгар хоҥнорбот дьону дьиҥнээх булчуттар ылымматтар. Илья Николаевич Румянцев дьоҕойон этэллэр диэҕэ.
Тохсус пятилетка баараҕай соруктара, Бүтүн Сойуустааҕы социалистическай куоталаһыылар, үлэҕэ моральнай уонна материальнай көҕүлээһиннэрин күүһүрдүү дьон-сэргэ бүттүүнүн сүргэтин көтөхтүлэр. Ким барыта бүгүн бэҕэһээҥҥитээҕэр, сарсын бүгүҥҥүтээҕэр ордук үлэлииргэ, аҕыйах ороскуотунан элбэҕи, бастыҥ хаачыстыбалааҕы биэрэргэ дьулуһар.
Түбэ чулуу булчута Илья Николаевич Румянцев – биэс сыллаах былааны эрдэ куоһарар иһин охсуу биир актыыбынай кыттыылааҕа. Кини ордук байанайдаахтык, ордук хотуулаахтык бу тохсус питилетка сылларыгар бултаан эрэр. Кини ааспыт үс сылга бултаан туттарбыт түүлээҕэ төһөҕө турбутун ылан көрүөҕүҥ. 1971 сылга – 1556, 1972 сылга – 2196, 1973 сылга – 2270 солкуобай. Сыл аайы эбэн истэ. Ааспыт үһүс, быһаарыылаах сылга оройуоҥҥа бастыҥ көрдөрүүлээх. Биэс сыл устата 4000 солкуобайдаах түүлээҕи бултуур былаанын былырыын бастакы квартал ортотугар аһарбыта. Үс сылга 6022 солкуобайдаах күндү түүлээҕи Ийэ дойдутугар биэрэн, тохсус пятилеткаҕа сорудаҕын 155 бырыһыан толорбута.
Сыралаһан туран сонордуур булчут суоҕу да баар гынарга дылы. Күндү түүлээх эгэлгэтэ – кэрэмэс, кыһыл саһыл, киис, солоҥдо, кырынаас, аата-ахсаана суох андаатар – кини илиитигэр. Түбэ – бултаах сир. Ол иһин кыайар буоллаҕа диэхтэрин сөп. Кырдьык, улуу Лена арыылара, аар тайҕа киэҥ иэнэ, кини элбэх күөллэрэ кураанах хаамтарыахтара суоҕа. Ол эрээри барыта бэйэҕиттэн, бэйэҥ дьулуургуттан, сатабылгыттан. Чугас ыырдаах киһи булда хаһан да үөтэлээбитэ суох. Илья Румянцев бултуохтаах сирдэрин ордорбокко сонордуур, ханна туох баарын сэрэйбит курдук сылдьар. Ол да иһин кини хапкааннара, туулара кураанах буолбаттар.
Кулун тутар ортотугар кэлэн икки саһылы, икки кииһи, 250 андаатары туттараат, тута Кулаадаҕа барбыт этэ. Хаалбыт хонуктары өрүсүһүөххэ хайаан да тыһыынчаттан таһаарыахха диэн санаммытын толорон эргилиннэ.
Кини быйыл уонна эһиил 1600 солкуобай оннугар 4300 солкуобайдаах түүлээҕи бултаан туттарарга хардары былаан ылынна. Ол аата кини ону толордоҕуна, бу пятилеткаҕа 10 тыһыынча 322 солкуобайдааҕы бултуур. Түбэ булчута итини ситиһэргэ бигэ эрэллээх.
П. Иванов
«Ленин суола», 1974 с.