Сүрэхсуохап
(Остуоруйа)
Хайа эрэ оскуола
Ханнык эрэ кылааһыгар,
Хаһыс эрэ сылыгар
Сүүтүк саҕа сүрэхтээх
Сүрэхсуохап Билбэтбаар диэн
Сүр дьикти ааттаах оҕо
«Биэс» сыананы билбэккэ,
«Түөрт» сыананы түһээбэккэ,
«Биири» кытта билсиһэн,
«Иккини» кытта иллэһэн,
Үллүбүтэ «үскэ» билэн,
Үөрэммит үһү арай.
Ахсаан суоттуур уруокка
Атыттары баһыйбыт:
Биэһи биэскэ эптэххэ
Биэс уон диэн соһутар,
Сэттэ төгүл сэттэни
Сэттэ уон диэн иэдэтэр,
Аҕыс төгүл аҕыһы
Аҕыс уон диэн алдьанар.
Остуоруйа уруогар
Онтон ордон кэлбэтэх:
Одиссейа киниэнэ
Одессаҕа олорбут,
Ганнибала танканан
Галлары тэбистэрбит,
Автоматтаах Спартак
Англияны ылбыттаах,
Айылҕа да уруогар
«Арыйыыта» элбээбит:
Африка кыылларын
Арктикаҕа хаамтарар,
Киит балыга сиэмэх буолан,
Киһи аймаҕы баратар.
Тутум кынат пингвиннэр
Туундараҕа үөскүүллэр.
Сир картатын билиигэ
«Сириллибэт» билиилээх:
Кама өрүс киниэнэ
Камчаткаттан сүүрүктүүр,
Сахара кумах куйаар
Сахалиҥҥа баар буолар,
Австрия диэн дойду
Австралияҕа баар үһү.
Итии саас буолуор диэри
Ити курдук үөрэнэн,
Кылааһыгар эмиэ хаалар
Кыһалҕата тирээтэ.
Арай биирдэ, Билбэтбаар
Алта толуу «иккилээх»
Алта уруок кэнниттэн
Алтахтаата дьиэтигэр.
Сүрэхсуохап суумкатын
Сүгүөн да сүрэҕэлдьээн,
Курунан быалаан баран,
Курулаччы соһон истэ.
Арай биирдэ суумката
«Аварияҕа» түбэстэ:
Мутук суолга сытарыгар
Муннугуттан иҥиннэ.
Билбэтбаар уол ол ону
Билиммэтэ даҕаны,
Хайдах буолла сумкам диэн
Хайыһан да көрбөтө,
Ахсым акка маарыннаан,
Атаралыы мөҕүстэ,
Иҥиирдэрин күүрдүнэн,
Иннин диэки дьүккүйдэ.
Муҥнаах суумка барахсан
Мутук сытыы уһугар
Муннугуттан муннугар,
«Тыырк» гына тыаһаата да,
Тыыра-хайа ыстанна.
Онтон, доҕоор, эмискэ
Омун эстии ньиргийдэ!
Буруо бөҕө бурҕайда,
Буорах сыта тунуйда.
Арай буруо быыһыттан
Алта толуу «иккилэр»
Алтыан эриэн үөн буолан,
Адаарыһан таҕыстылар.
Сүрэхсуохап сордооҕу
Сөрүү охсон түһэрдилэр,
Хамсаппакка, ыыппакка,
Хам эрийэн кээстилэр.
Төгүрүччү эргийэн,
Түүтэх окко маарыннаан
Төкүнүтэн бардылар.
Хаһыытатан-ыһыытатан
Хараҥа тыаҕа илдьэн
Харыйа мас анныгар
Хаспах-хороон иһигэр
Түлүк-бараан дойдуга
Түҥкэлитэн түһэрдилэр.
Сүрдүк күүскэ куттаммыт,
Сүрэ-кута аймаммыт
Сүрэхсуохап эрэйдээх
Сүүрбэччэ чаас устата
Уҥан баран өйдөннө,
Уҥа-хаҥас көрүннэ.
Арай, өйдөөн көрбүтэ:
Аҥхай-хороон иһигэр
Уһун кыһын устата
Уруоктарын аахпакка
Сурунаалга, тэтэрээккэ
Суруллубут «иккилэрэ»
Элбэх, эҥин бэйэлээх
Эриэн үөннэр буоланнар
Эриллэҥнии, куйбаҥныы
Сытыган хаспах иһигэр
Сыыла сылдьар эбиттэр.
Сүрэхсуохап кэлбитин
Сүрдүк үөрэ көрдүлэр,
Сүлүһүннээх сырааннарын
Сүүрдэ-сүүрдэ куйбаҥнаан
Сүгүллэҥнээн турдулар.
«Айбыт аҕа баһылыкпыт
Айхал-тускул буоллун», — диэн
Аймалаһа көрүстүлэр, —
«Иккилэриҥ» эйиэнэ –
Ийэ куппут биһиэнэ,
Доҕорбут баар буолаҥҥын
«Двойкалар» элбиибит.
Эн билбэтиҥ абыраан
Эриэн үөннэр дэлэйбит.
Күндү-мааны ыалдьыппыт,
Көрдөһөбүт манныгы:
Күҥҥэ-ыйга чугаһыыр
Көмүс Билии хайатын
Күлүмүрдүүр күөнүгэр
Билии-көрүү оҕолоро
«Биэстэр», «түөртэр» мунньустан,
Модун курбуу кынаттаах
Мохсоҕоллор буоланнар,
«Иккилэри» утары
Илистиилээх сэриини
Илбиһирэн ыыталлар.
Күндү-үтүө доҕорбут
Күүрэр күтүр күүскүнэн
Көмөлөс эн биһиэхэ.
Сүрэхсуохап онуоха
Сүрэхчээнин сыысчаана
Сүрдээх күүскэ эппэйдэ,
Сүрэ-кута көтөҕүллэн
Сөбүлэһэн кэбистэ.
«Ээх» диэн этэн кээспитин
Икки тэллэй кулгааҕа
Истэн эрэ хааллылар.
Эриэн үөннэр тойоннорун
Эргэ эриэн кумааҕынан
Эппилиэттээн кэбистилэр,
Уонтан тахса килээҥсэнэн
Уордьан түөскэ астылар,
Ыыра барбыт бөрүөнү
Ыстыыгыҥ диэн биэрдилэр.
«Мантан антах биһиэхэ
Маршал буолуоҥ», — дэстилэр.
«Биэстэр», «түөртэр» олорор
Билии көмүс хайатыгар
Атамааны батыһан,
Атаакаҕа турдулар.
Моҕой үөннэр баҕайылар
Муунньаҥнаһан-хончоҥноһон,
Көмүс Билии хайатыгар
Көстө тиийэн кэллилэр.
Сүрэхсуохап маршаллара
Сүрдээҕин диэн киэбирбит,
Хайа диэки хантайаат,
Хаһыытаан бытарыппыт:
«Биэстэр», «түөртэр» биһиэхэ
Бэриниҥ булгу!» — диэбит.
Онтон, доҕоор, эмискэ
Оройдорун үрдүгэр
Кыырай халлаан диэкиттэн
Кынат тыаһа кыһыырбыт.
Билии-көрүү оҕолоро,
«Биэстэр», «түөртэр» мунньустан,
Модун курбуу кынаттаах
Мохсоҕоллор буоланнар,
Сууллар сулус кэриэтэ
Сурулаһан түстүлэр,
Сыылба эриэн үөннэри
Сиртэн харбаан ыланнар
Өрө көтөн тахсаннар,
Өргөс очуос таастарга
Өлөрдүү тамнаатылар.
Аармыйатын сүтэрэн,
Алдьархайдык куттанан,
Ыыра барбыт ыстыыгын
Ыраах ууга кыыратаат,
Сүрэхсуохап уолуйан
Сүүрэн, куотан истэҕинэ,
Халыҥ үөрдээх мохсоҕоллор
Халлаантан супту түһэн,
Харытыттан, атаҕыттан
Харбыы тутан ыллылар,
Көмүс хайа үрдүгэр
Көтүтэн таһаардылар.
Билиэн кэлбит сордооҕу,
Билбэтбаар уол муҥнааҕы
Кириэппэс таас хаайыыга
Киллэрэн хатаатылар.
Онтон суһал соҕустук
Онтон-мантан ыҥырсан
Билии-көрүү оҕолоро
«Биэстэр», «түөртэр» мунньустан,
Сүрэхсуохап туһунан
Сүбэлэһэн бардылар.
Биир биэс туран тыл этэр:
«Билбэтбаар уол муҥнааҕы
Бэрт кыракый сүрэҕин
Агдакатын иһиттэн
Арааран ылан баран,
Атын тимир сүрэҕи
Оҥороммут киниэхэ
Олордуоҕуҥ түөһүгэр.
Тимир сүрэх күүстээхтик
Тиҥиргэччи тэбиэҕэ,
Оччоҕуна бу уолчаан
Олох атын буолуоҕа,
Үлэни таптыыр буолуо
Үчүгэйдик үөрэниэ».
Иккис биэс туран этэр:
«Ити дьикти этиини
Ырыта санаан баран,
Ылыммаппын мин ыыра.
Тимир сүрэх төһө да
Тэбиэлээтэр даҕаны
Тыйыс тимир эттиктэн,
Тымныы көҥдөй тымыртан
Үөрэр-көтөр санаата
Өһөн хаалыа букатын,
Иэйэр итии дууһата
Иинэн хатыан кэриэтин
Атын киһи сүрэҕин
Аҕаламмыт киниэхэ
Сордоох кыра сүрэҕин
Солбуйуоҕуҥ суһаллык».
Үһүс биэс туран онно
Үөгүлээтэ кыыһыран:
«Суобаһы да сүтэрэн,
Сокуону да утаран,
Атын киһи сүрэҕин
Адьас ылар сатаммат!
Хата, биһи укуоллаан,
Хаарыан оҕо сүрэҕин
Харса суохтук тэптэрэн,
Үлэлэтэн, күүһүрдэн
Үлүннэрэн, сайыннаран,
Үчүгэйдик оҥоруоҕуҥ,
Үлэнэн көннөрүөҕүҥ».
Ити сиэрдээх этиини
Иһиллии түһэн баран,
Иһийбэхтээн олороот,
Биэстэр бэркэ биһирээн:
«Бэрт быһаарыы!» — диэтилэр.
Билбэтбаары аҕалан,
Биир харыстаах иннэнэн
Үгүс дьикти састааптаах
Үлэлэтэр укуолу
«Чыып» даҕаны дэттэрбэккэ
«Чып» гыннаран кэбистилэр.
Онтон туран уолчааммыт
Оччугуйкаан сүрэҕэ
Оргууй-оргууй тэбиэлээн,
Улам-улам күүһүрдэ,
Уоҕурбучча битийдэ.
Хараҥаҕа-сырдыкка
Харахтара дьиримнээн,
Көтөн эрэр маарыннаан
Кулгаахтара куһуурда.
Онтон биирдэ өйдөнөн
Ол-бу диэки көрбүтэ –
Дьиэтигэр кэлэн, арай,
Дьыбааныгар сытар эбит.
Хайа барбыт суумкатын
Хам кыбыммыт бэйэтэ,
Аттыгар турар эбит
Аймаһыйбыт ийэтэ.
Ойон тураат, Билбэтбаар
Остуолугар олорбут,
Уруоктарын барытын
Уһаппакка толорбут,
Ону-маны билиэҕин
Олус-олус баҕарбыт.
Кинигэни ааҕарын
Киинэтээҕэр ордорбут.
Сүрэхсуохап ол кэмтэн –
Сүрэхтээхэп Билэрбаар.
Оскуолаҕа билиитинэн
Оҕолортон чорбойор,
Холобурга сылдьааччы
Хоһуун уолчаан аатырар.
Дьиэтигэр көрүөҥ этэ –
Дьиҥнээх туһа киһитэ.
Ити дьикти түбэлтэ
Илэ-чахчы буолбутун,
Биитэр түүлгэ киирбитин
Билэргэ бэрт уустуктаах.
Омуна суох этиллэр:
Остуоруйа ардыгар
Олоххо кытта буолар,
Оттон олох бэйэтэ –
Остуоруйа кэриэтэ.
Василий Ушницкий
«Эҥсиэли», балаҕан ыйын 19 к., 1996 с.