(Үһүйээн)
Былыргы мандардаах дьыллар улаҕаларыгар, бүтэй үйэлэр түгэхтэригэр Улуу Эҥсиэли хочо барахсан кытылларынан, алаастарынан, сис хара тыаларынан чэлгийэн ахан турдаҕына, айылҕа оҕолоро туохтан да куттаммакка үөрүнэн мэччийэр, көҥүл төлөһүйэр кэмнэригэр, ытыктабыллаах кылбаа маҥан кубалар саас аайытын көтөн кэлэн таптаабыт күөллэригэр ууһаан-төрөөн, сырдык сайыҥҥы түүннэргэ ыллаан лыҥкынаһар дьоллоох үйэлэригэр миэнэ-эйиэнэ диэн сир былдьаһан уолуктаһан турбакка, бу улуу хочоҕо көччүйэ олорбуттарэ эбитэ үһү тоҥ омуктар.
Ол халыҥ ууһу салайан, аҕа улуус баһылыга ааттанан Тоҥус Болтоҥо диэн киһи ырааҕынан-киэҥинэн суон сураҕыран, олоҕун биэс уон бэһис уучаҕын тосту олорон эрэрэ үһү. Биир сыл олохторун чуумпу уута сааскы халаан уутунуу биэрэгин таһымын саба охсон, куһаҕан сураҕы халытан аҕалан сүрэхтэрин аймаабыта, тайах сототун уҥуоҕуттан чочуллан оҥоһуллубут оноҕосторун төбөтүгэр хааннаах уотунан оонньообута. Атын билбэт омук иһэрэ. Бу омук күүһүнэн, уҥуоҕунан быдан таһыччы. Хара бэкир тимиртэн уһаарыллыбыт сэптээх.
Хаһан көрбөтөх-истибэтэх адаар муостаах баһа, кэннэ уһун түүлээх сылгы, ынах диэн ааттанар абааһы кыыллардаах эбиттэр. Бэйэлэрин Урааҥхайдарбыт диэн бэс ыйын саҕаланыыта ыһыах ыһан, көрүлээн, уу таммаҕыныы ыраас, чэбдик, кылгас түүннэргэ ыраахтан тиийэ иһиллэр оһуохай үҥкүүлэрин тардан кэбиһэллэрэ. Күнтэн күн көрдүгэн уотунуу бу омук улам ууһаан, халыйан иһэрэ. Бастакы уолуйуулара ааһан, тоҥ биистэр улам кыынньан испиттэрэ. Анараа да дьоно буолуоҕун буоларыныы үгүстүк кэпсэппэт этилэрэ, сүрүн тылы үҥүүгэ-батаска эрэнэллэрэ. Ол бүтэй үйэлэр үгэстэрэ оннук эбээт буоллаҕа, барытын күүс быһаарара.
Дьэ, ити кэмтэн ыла кыргыс Дьирикинэй кыыһа хочо устун хаанынан илгистэн, өрө уһуутаан турбута. Бүтэй сискэ, аллараа кытылга бу дьон көрсүһэ түстүлэр да оноҕос ыллыыра, батас туойара. Өр-өтөр буолбатаҕа, Тоҥус Болтоҥо күүһүн барытын мунньан, чугас-ыраах урууларын ыҥыртаан, сайын барахсан көҕөрө чэлгийэ турар ылааҥы күнүгэр биир Улуу Эбэ биэрэгэр улахан кыргыһыы
биэрэргэ сорунар. Урааҥхайдар да сыыһа гынаҕыт диэн сэмэлээбэккэ, сөпкө гынаҕыт диэн хайҕаабакка, көһүттэрэ барбатахтара.
Үс күннээх, икки өттүттэн охтуулаах ыар ынчык турбута. Хаан үрүйэлии сүүрбүтэ, оноҕос күнү бүөлээбитэ. Күүстэрэ да тэҥэ бэрдиттэн ким да быһа түспэтэ, икки өттүттэн хардыы да сир былдьаммата. Үһүс хааннаах күн бүппүтэ, сылайыы-элэйии барбыта. Улуу Эбэ кытылыгар киирэн икки ойуун кыыран илгистибитинэн барбыттара. Санааларыгар күөл иччитэ илэ бэйэтинэн кэлэн, икки ардыларынан сылдьан кыыран тэлэкэччийэр курдуга. Дьулаан этэ.
Күн сардаҥалара мастар төбөлөрүгэр дөлүһүөн өҥүнэн оонньуурун кытта кырдьаҕастарбыт бүтэн, уку-суку дьонноругар тарҕаспыттара уонна маннык диэн тыллаах буолбуттара.
Улуу Эбэ илэ бэйэтинэн тахсан,
Салаҥ оттоох дүҥүрүн саҥардан,
Күлүмүрдэс балык хатырыга
Кыаһаларын илибирэтэн,
Маннык диэн тыллаах буолла:
«Тоҕо хааннаах иирсээҥҥитин
Миэхэ кэлэн быһаарыстыгыт?
Ыраас ньуурбун аймаатыгыт,
Хаанынан аһаттыгыт!
Дьүккүрүйүн эбэтэр эйэ-дэмнээхтик
Икки сиспэр олохсуйуҥ.
Оннук гымматаххытына кэмсиниэххит!».
Икки өттүттэн кыра кэмҥэ үүт-хайаҕас бүөлэнэр. Ол эрэн, сарсын күн оройо буолуута, аҕа баһылыктар көрсүһэргэ илдьиктэһэллэр. Урааҥхайдар түргэн үлүгэр кыл илимнэрин киллэрэн үтэ охсоллор, талах тууларынан харыы бүөлүүллэр уонна кылгас кэм иһинэн ыраахтан биллэр түптэ сытын кытта минньигэс, буспут, үтүллүбүт эмис балык сыта толоону ылан кэбиспитэ. Ыам бырдаҕа куугунас этэ.
Күн оройо буолуута, уҥуоргу томтор үрдүгэр үҥүүлээх бөтөстөр үмүөрүспүттэрэ. Аҕа баһылыктара Тоҥус Болтоҥо бэйэтинэн иһэрин биллэрбиттэрэ. Өр-өтөр буолбатаҕа, томтор үрдүгэр маҥан ууччахтаах аҕамсыйбыт киһи өрө тэлэкэччитэн тахсыбыта. Онуоха урааҥхайдар үҥүүлэрин, батастарын сиргэ батары анньан туран, Улуу Эбэ аһын амсайарыгар көрдөспүттэрэ, кыргыс суолун эккирэппэккэ, биир тылы буларга ыҥырбыттара. Онуоха Тоҥус Болтоҥо сэнии быһыыланан маннык диэн хоруйдуур буолбута:
— Мин ууччаҕым хааман туораабыт чалбаҕар, ама, ханнык сыҥаах хамсатар ас баар буолуой диэн ыҥыраҕыт, хата, кэлэн мин аспын амсайыҥ, — диэбит.
Ол эрэн, көрдөһүү, малааһыҥҥа ыҥырыы кулгаахха, сүрэххэ минньигэс этэ. Икки өттүттэн бөтөстөрүн кыбынан, аҕа баһылык ууччаҕын Урааҥхайдарга салайбыта. Күн барахсан, дьэ, «һуу» диэбиттии күнү быһа үөрэ чаҕылыйан, арҕаа мастар төбөлөрүгэр олоруута Тоҥус Болтоҥо олус астынан, санаата көнньүөрэн, кымыс иһэн, сүрэҕэ чэпчээн сирин быспыта. Нөҥүө күнүгэр туох баар дьонун илдьэ, кырдьаҕас ойуунун батыһыннаран, аҕа баһылык томтор үрдүгэр ойон тахсыбыта уонна сүгүрүйэн туран маннык тыллаах буолбута:
— Оо, Улуу Эбэ, биһиги эн кытылгар былыр-былыргыттан олоробут да, маннык мааны астааххын, минньигэс баайдааххын билбэтэх эбиппит. Онтон Урааҥхайдар обургулар кэлэн бултуйа охсон, бу бэйэбитин күндүлээтилэр. Аны мантан ыла тоҕус толомон суолга, иэгэйэр икки атахтаахха Улуу Үрүҥ Күөл аатынан билин! – диэбит.
Онуоха Эбэ барахсан сайыҥҥы күн анныгар көтөр саҥатыгар бигэтэн, эмис балык хатырыгыныы кылбайа долгунура сыппыт эбитэ үһү. Ити кэнниттэн Тоҥ омуктар тус хоту аттана турбуттара үһү. Итиэннэ эргиллибэтэхтэр. Ити Эҥсиэли хочоҕо бүтэһик улахан кыргыһыы үһү.
И. ПЕСТРЯКОВ
«Эҥсиэли», 1994 с., бэс ыйын 4 к