Эҥсиэли хочото Өлүөнэ өрүс биэрэгин кыйа таалалаан сытар буолан, ууну кытары быстыспат сибээстээхпит. Өрүс уҥуор нэһилиэктэрдээх буоламмыт уунан, мууһунан сырыы сылы эргиччи тохтообот. Ону таһынан балыксыттар, булчуттар сырыылара быыстала суох. Манна дьон сэрэхтээх буолуутугар СӨ ыксаллаах-быһыы майгы министерствотын ГИМС сулууспата үлэлэһэр.
Нам улууһун кыра уйуктаах уу суудунатын государственнай инспекциятыгар (ГИМС) 5 инспектор үлэлиир. Салайааччы, икки государственнай инспектор, биир патрульнай катер капитана уонна техник бааллар. Биһиги салайааччыны, старшай инспекторы Иннокентий Осиповы кытары кэпсэттибит.
Үлэ сүрүн сыала-соруга
Үлэлэрин сүрүн соругунан ууга дьон сэрэхтээх буолууларын хааччыйыы, нэһилиэнньэҕэ куттал суох буолуутун хонтуруоллуур, тэрийэр үлэ буолар. Уу объегар өрүс эрэ буолбакка, күөллэр, үрэхтэр эмиэ киирэллэр.
ГИМС үлэһиттэрэ уу объектарыгар хонтуруоллуур (надзордуур), патруллуур, сэрэтэр-харыстыыр, өйдөтөр үлэни ыыталлар. Сынньанааччыларга, балыксыттарга, булчуттарга бэсиэдэ ыыталлар, ууга сылдьыы, сэрэхтээх буолуу быраабылатын санатар памяткалары түҥэтэллэр, акваторияларга рейдэлэри тэрийэллэр, кыра суудунанан туһанааччылары быраабыланы кэһиилэрин туоратыыга үлэлэһэллэр.
«Госуслуга» портал нөҥүө сайабылыанньанан суудунаны ыыты удостоверениетын ылыыга экзамен туталлар, кыра суудуна техническэй бэрэбиэркэтин, учуокка туруораллар. Быйыл киирбит саҥа уларыйыынан, болдьоҕо ааспыт удостоверениелаах суудуна суоппара хайаан даҕаны теоретическай экзамены туттарар. Онтон болдьоҕо ааһа илигинэ экзамена суох уларыттараллар. Итиэннэ, медкомиссияны ааһарга туспа анал бланка баар буолла.
Мууһунан суол оҥорууга быһаччы кыттыыны ылаллар, ол курдук муус халыҥыырын кэтииллэр, дьон олоҕор куттал суоһаабатын туһугар холбоһуктаах рейдэ тэрийэн муос суолугар көҥүлэ суох сиринэн сырыыны хонтуруоллууллар. Сааскы халаан кэмигэр үлэлииргэ ураты бэлэмнээх буолаллар. СӨ транспортка уонна суол хаһаайыстыбатын министерствотын бирикээһинэн кыра суудуналарга навигацияны аһыы, сабыы болдьоҕо олохтонор.
Мууһунан айан-сырыы суола
Биһиги улууспутугар кыһынын өрүһүнэн Нам – Хатас, Маймаҕа – Фрунзе хайысхатынан муниципальнай суолталаах суол оҥоһуллар. Барыллаан муус устар 20 күнүгэр мууһунан суол сабыллара күүтүллэр. Күн-дьыл туругуттан эрдэ сабыллыан сөп. Суол сабыллыбытын кэнниттэн мууһунан айаннаатахтарына эппиэтинэскэ тардыллаллар.
Бобулаах кэмҥэ салгын сыттыктаах суудунанан дьону таһыыга өҥөнү оҥорууга бэйэ дьарыктаах эбэтэр ИП буолара ирдэнэр. Бары ирдэбилгэ эппиэттиир, бэрэбиэркэни ааспыт буолуохтаахтар.
Халаан уутугар бэлэмнэнии
Бу кэмҥэ ГИМС үлэтэ күүһүрэр. Боротуокалар, үрэхтэр уунан туолаллар. Дьон ууга сэрэхтээх буолуутугар, куттал суоһаабатын туһугар өйдөтүү, сэрэтии үлэни көдьүүстээхтик ыыталлар. Навигация көҥүллэнэ илик кэмигэр мотуордаах лодканан устуу букатыннаахтык бобуллар. Устар түгэннэригэр сокуону куруубайдык кэһиигэ тэҥнэһэр, эппиэтинэскэ тардыллыы улаханын санаталлар. Сааскы кус, балыктааһын көҥүлүн уонна халаан кэмнэригэр ведомстволар холбоһуктаах рейдэлири тэрийэллэр. ГИМС өттүттэн уопсай хонтуруолга, үлэҕэ, быыһыырга, эвакуацияҕа бэлэмнэр.
Дьон туһугар үлэ
ГИМС инспектордарын кытары добровольнай көмөлөһөөччүлэр, ДНД-лар тэҥҥэ рейдэҕэ сылдьаллар, ууга сэрэхтээх буолуу туһунан акцияларга кытталлар, уһуйаан иитиллээччилэриттэн саҕалаан оскуола үөрэнээччилэригэр, тэрилтэлэр үлэһиттэригэр, нэһилиэнньэҕэ ууга сэрэхтээх буолуу туһунан бэсиэдэлэри ыыталлар.
Биһиги улууспутугар анал сөтүөлүүр сирбит суох. Инникитин урбаанньыт булан, ирдэбилгэ эппиэттиир сөтүөлүүр сири тэрийэргэ улуус дьаһалтатын өттүттэн болҕомтоҕо ылыллан турар. Сүрүннээн төрөппүтэ суох сөтүөлүү сылдьар сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго болҕомто уураллар. Оҕо бэйэтэ сөтүөлээһиниттэн өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх быһылаан бэлиэтэнэр. Онон төрөппүттэр эппиэтинэскитин умнубаккытыгар ыҥыраллар.
Ааспыт 2025 сылга Нам улууһугар 5 киһи сыыһа-халты туттан ууга былдьаммыт. Онтон 70%-на кыра кыамталаах мотуорунан сылдьыы түмүгэр. Ол курдук, кэнники сылларга 9,9 кыамталаах мотуордар элбээбиттэр. Итиниэхэ диэри кыамталаах мотуорунан сылдьыыга ыытар быраап ирдэниллибэт. Онон үгүс дьон туһанарын бэлиэтииллэр. Итиэннэ итирдэр утаҕы иһэн баран уунан устуу улахан кутталы үөскэтэр, иэдээҥҥэ да тириэрдэр. Онон сылыктаан ГИМС инспектордара арыгы испит суудуна суоппардарын быһаарыыга үлэни күүһүрдэргэ «PRO-100 tauch» алкотестеры туһаналлар.
«Ууга сэрэхтээх буолуу – барыбыт эбээһинэспит. Олоххо көстөрүнэн сүүрүктээх үрэх, киэҥ киэлилээх Эбэ сыыһаны-халтыны бырастыы гыммат, мүччү туппат… «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн өс хоһоону умнумуоҕуҥ», — диэн Иннокентий Валерьевич өссө төгүл санатар.
Семен Аргунов
Хаартыска: ГИМС тиксэриитэ