Киһи төрөөбүт сирэ, ханна да сырыттаргын, хаан-уруу кэриэтэ ахтылҕаннаах, тардыылаах буолар. Ол да иһин дьылҕа хаан оҥоһуутунан олохтон туоруур кэмнэригэр – төрөөбүт буордарын булалларыгар – кэриэс хааллараллар. Кэриэс тыл туоллаҕына, олохторун салгыыр ыччаттарыгар үчүгэй өйдөбүллээх санаа хаалар. Биһиги бииргэ алтыһан олорбут кырдьаҕастарбыт кэпсэллэриттэн уонна бэйэм чахчы көрөн ааспыт төрөөбүт түөлбэбит дьылҕатын, тугу өйдөөн хаалбыппынан кэпсиэхпин баҕарабын.
Биһиги төрөөбүт-үөскээбит Кыһыл Талаһабыт онно иччитэх турарыттан бары да хараастабыт. Үгүс кыһалҕалаах сыллар эндирдэрин тэҥҥэ үллэстэн баран, олох долгунугар оҕустаран дьоллоох олоҕу билбэтэхтэрэ. Сорох ыччаттарбыт хантан, кимтэн төрүттээхтэрин өйдөөбөттөр, суолталаабаттар. Кэлин өйдөөтөххө, билбэттэрэ да сөп эбит. Туох да бэлиэҕэ ылыллыбакка, сураҕа суох күдэҥҥэ көппүт курдуктар.
«Кыһыл Талаһа» Модут уонна Хатырык икки ардыларыгар сытар хатыҥ мас быраайылаах, хойуу харыйа тумуллардаах кырдал сир. Урут күрүө аннынан, бөһүөлэги кыйа, салаа уута устара. Хотугу диэки салаа ууттан атахтаһа Хатырыкка тиийэр хаһан да улааппат, уолбат Талаһалаах күөл угуттуу сытара. Уҥуор илин диэки Аччыгый Арыы, Ааныска өтөҕө Дөлүһүөннээх Хоокучча боруута, Хааһаҕастаах, Балаҕаннаах диэн үүнүүлээх ходуһалардааҕа. Былыр бу сиргэ-уокка аҕа ууһунан киһини-сүөһүнү тоҕуорутан, эйэ-дэмнээхтик ньир-бааччы олорбуттар эбит Аммосовтар, Прядезниковтар, Уваровскайдар, Куличкиннар, Охлопковтар, Суздаловтар, Павловтар, Новиковтар, Дьяконовтар, Черепановтар, онтон да атыттар. Кинилэри сэргэ, биһиги эһэбит Попов Иван Михайлович – Хоокучча (84 сааһыгар 1939 с. өлбүт) олорбут. Түөрт уоллааҕа, биир кыыстааҕа үһү.
Поповтар илин диэки арыыга кыстыктанан, арҕаа Төгүрүк диэн сиргэ сайылыктанан олорбуттара үһү. Хоокучча, дьон кэпсииринэн, бэйэтин кыанар, күүстээх санаалаах, быһый киһи эбит. Уолаттарын, бырааттарын дьаһайан, орто ыалынан аатыран олорбуттар. Хоту өрүс баһыгар киирэн балыктаан, куоратынан эргийэн эргинэр идэлээх эбит. Хаһаайыстыбатыгар туттуллар тэриллэринэн, табаардарынан хааччыйар эбит. Балыктаабыт сирэ Хоокучча кумаҕа диэн билигин да ааттанар үһү. 1887 с. аҕабыыты ыллаппыт кириэһэ Балаҕаннаахха билигин да турар.
Ити курдук түөлбэлэнэн олордохторуна, Табаарыстыба тэриллэн холбоһуу буолбут. Бары да күһэллиинэн холбоспуттар. Ыаллыы олорор сэттэ тулаайах оҕону иитэн ыал оҥортоон, сүөһүнэн байбыт Уваровскай Дьөгүөр – Лаглайа 1943 с. өлбүтэ. Кулаах оҥорон, Татыйыаһынаан тыаҕа таһаарбыттар. 4 саастаах оҕотун Хабырыыһы Хоокуччалар аймахха кистэппиттэр. Кэнники бу ыаллар кулаах кутуруксута аатырбыттар. Кырдаҕастарга ыар сыллар буолбуттар.
Ити курдук күннэр-сыллар ааһан испиттэр. Түөлбэнэн олорбуттар утуу-субуу бөһүөлэккэ көһөн уопсайга үлэлиир буолбуттар. Холкуоспут аата уларыйан «Каганович» буолбут. Сыыйа, салаа уутун кыйа, аныгылыы дьиэ-уот туттан олохсуйан испиттэр. От-бурдук үүнүүтэ үчүгэйэ үһү. Бөһүөлэк ортотугар улахан кулууп дьиэ кэккэлэһэ үрдүк кирилиэстээх кэнсэлээрийэ диэн хонтуора турара. Оттон соҕуруу алта ааннаах маҥхааһай баара. Бөһүөлэкпит саамай соҕуруу, хоту уһуктарыгар фермалар, уопсай дьиэлэр, күрүө-хаһаа бөҕө этэ. Талаһалаах күөл үрдүнэн түннүгэ сиртэн эрэ быгар фермаҕа сибиинньэни, барааны иитэллэрэ. Оскуола суох этэ, 5 км сиргэ сатыы сылдьан Хатырыкка үөрэнэллэрэ.
Дьон-сэргэ оннуларын булан олоруох курдук буолан истэхтэринэ, сэрии сыла саҕаламмыта. Бөһүөлэкпит иһэ чуумпуран хаалбыта. Тэлиэгэлээх атынан аармыйаҕа ыҥырыллыбыттары атаара оройуоҥҥа бараллара. Биир сайын кулууппутугар 20-30-ча саха уолаттарын сэриигэ бэлэмнии аҕалбыттар этэ. Куулунан тигиллибит суумкалаахтара, мас саалаахтара, гранаталаахтара. Кулууп иннигэр стройдатан хаамтараллара, сүүрдэллэрэ, буор хастараллара. Хамаандалыыр киһилэрин саҥатын кытта буор хонууга атах тыаһа биһиргээн иһиллэрэ. Хамандыырдара – Новгородов Максим (сэриигэ 1942 с. өлбүт). Оҕолор дьиэ муннугуттан саһан көрөрбүт.
Ити сылларга уот кураан түһэн, от-бурдук үүнүүтэ олох быстыбыт. Суот буолан умналааһын да баара, хоргуйан өлбүт да иһиллэрэ. Аны кэнсэлээрийэ хонтуораҕа кыһыл бытыктаах, уһун баҕайы уонча нуучча дьонун аҕалан олордубуттара. Күөл хомуһунан сөрүө курдугу өрөллөрө. Хантан туох дьон олорон барбыттарын билбэппин. Олору баран эмиэ көрөөччүбүт.
Сэрии сылыгар аҕам Охотскайынан Ааллаах Үүн диэн сирдэринэн айаҥҥа сылдьара. Үстүү сыарҕалаах атынан саас кэлэрин кэтэһэрбит. Кэһиитин чэй, табах, ас-таҥас, сиэмэ аҕалара. Ийэбит аһыныгас сүрэхтээх киһи быһыылааҕа, чугас ыалларыгар бэрсэрэ, көрдөһө да кэлбиттэргэ аккаастаабат этэ. Сэрии фронугар көмө диэн нолуок хомуйаллара, бэргэһэ, үтүлүк тиктэрэллэрэ. Биир эмэ киһи сылдьан сэрии сонунун иһитиннэрэрэ. Сорохтор хотоҥҥо киирэн сүөһүлэри бэрэбиэркэлииллэрэ.
Сайын ийэлэрбитин батыһан барааннары күөйэрбит, үүрэрбит. Варвара Куприяновна ийэтэ Ааныс диэн этэ. Уваровскай Егор — Лаглайа кыыһа Варялыын онно көрсөн оонньуурбут. 4-5 кылааска үөрэнэр уолаттар оскуолаттан уурайан үлэҕэ барбыттара. Оҕуһунан-атынан балбаах, саһаан тиэйиитигэр сылдьаллара. Таҥастара-саптара дэлби сытыйан, аччыктаан, тоҥон кэлэллэрэ. Биһигини кытта Перешков Василий кэргэттэрэ олорбуттара. Ийэтэ Оппуруос эрэйдээх араадьыйа остуолбата дыыгыныыр тыаһын истэ-истэ, уолун ыҥыран ытыыра.
Оччолорго аҕам быраата кэккэлэһэ олороро. Окко сылдьан ата маска атыллан өлбүтүн иһин куоракка хаайыыга киллэрбиттэрэ. Ол сыл кэргэнэ түөрт оҕолоох хаалан баран, эмискэ өлөн соһуппута. Оҕолору эбэлэрэ ылбыта, дьиэлэрэ кураанах хаалбыта. Аҕам сөп-сөп «оҕонньоттору көмө бардым» диэн барара. Итинник кыһалҕа онно-манна элбээн испитэ. Ийэм улаханнык ыалдьар буолан, эдьиийбин илдьэ Маай алааһыгар тахсан 1945 с. өлбүтэ.
Биһиги ынахпытын ыатар киһибит суох буолан, дьиэбитин атыылаан Миитэрэй Аммосов (М.К. Аммосов быраата) дьиэтигэр көспүппүт. Ол дьиэҕэ аҕалара сэриигэ баран өлбүт Протопопов Куприян Алексеевич үс оҕолоох кэргэнэ Ааныс олороро. Аммосовтар дьиэлэрэ улахан түннүктээх, хос чулаанчыктаах, тас өттүгэр сыста турар бүтэй сомуоһуналаах, ампаардаах, дьиэтин иннигэр тэйиччи сарайдаах, тупсаҕай тутуулаах дьиэ этэ. Варялыын оһоххо мас сыыһын хомуйарбыт, уу баһарбыт, сиэмэ ичигэстиирбит. Оччолорго сиэмэни ичигэстиир бобуулаах эбит. Хара бытыктаах, ыҥыыр аттаах киһи кэлэн Ааныһы мөҕөн баран сомуоһунаҕа хоппо иһигэр турар куолас сиэмэтин илдьэ барбыттаах. Лаглайа кулаак кыыһа диэн үөхсэр.
Бөһүөлэк ыалын туораан уу баһа сылдьан алаадьы сыта кэлэр, «кимнээхтэн кэлэрэ буолуой?» диэн таабырын оҥосторбут. Оччолорго сиэркилэ да суох, хайдах дьүһүннээхпитин билбэппит быһыылаах. Күлүкпүтүн ууга көрүнэ-көрүнэ, солуута суохтан күлсэн биэрэр этибит. Дойду иччитэ оонньоһор дуу диэн мөҕүллэрбит.
Саас ыһыы саҕана Кыайыы сураҕын истэн Хатырыктыыр буолбут этилэрэ. Барыах айылаах ыҥыыр атынан, тэлиэгэнэн Кыайыы күнүн бэлиэтэһэ бардахтара. Аас-туор олох, үлэ-хамнас эмсэҕэлэтэн биир күлүктээх көрүҥнээх киһи суоҕа. Улаатан 8-9 саастанан син дьоммут кыһалҕатын өйдүүр этибит. Кыайыы долгунугар оҕустаран, сүргэлэрэ көтөҕүллэн, дьүһүннүүн сырдаабыт курдуктара.
Сэрии да кэнниттэн сылларга олохпут өссө ыараабыт курдуга. Аспыт-таҥаспыт эбиллэн кэлбэтэҕэ. Дьон-сэргэ нус-хас олорордуу кыралаан дьиэ-уот туттара. Бөһүөлэк иһэ оҕо-уруу, сүөһү-ас айдаанынан туолбута, түптэ буруота унаарыйара. Сүрдээх элбэх үлэһит ыччаттардаах этэ. Күнүскү үлэттэн сылайаллара буолуо да, киэһээ аайы маҥхааһайдарын кырдалыгар мунньустан оонньуур этилэрэ. Кыралар маҥхааһайы тула иэс баайса, саһа буолан, обургулар лапталаан, волейболлаан мээчиктэрин тыаһа тип-тиҥиргэс буолара. Холкуоска анаан сүүрүк аттары туталлара. Сандама уонна Кырылаатай диэн аттар килбэлдьиһэн, атахтара уһуна үчүгэй да этэ.
Захаров Коля буор суолунан сүүрдэн-хаамтаран дибдигирэтэн иһэрэ көрүөххэ үчүгэйэ. Куоракка киирэн хас да төгүл миэстэлэһэн тахсан барыбыт киэн туттуубут буолара. Ыччаттарбыт кыһын бырааһынньыктарга «Күкүр Уустан», «Ини-бииттэн» спектакль, кэнсиэр туруораллара, балалайканан таансылыыллара. Кулууп иһэ толору киһи буолара. Оччотооҕу кырдьаҕастарбыт үчүгэй да айылгылаахтара, киһини-сүөһүнү билгэлээн быһаараллара. Бары да айылҕаттан дьоҕурдаахтара.
Мин бэйэм өйдөөн хаалбыппынан, бар дьоммуттан ааттарын суруйан көрдүм. Охлопков С.И. (бырабылыанньа), Суздалов И.И. (сэбиэт), Куличкин И.К. (биригэдьиир), Черепанова Е.Н. (бухгалтер), Кычкина Е.А., Прядезникова С.В., Уваровская Т.П., Петрова А.С. (бары кэнсэлээрийэҕэ араас тэрийэр үлэҕэ) сылдьаллара, Охлопковтар, Новгородовтар (сылгыһыттар), Новикова У., Готовцева А. онтон да атын ыанньыксыттар. Новгородова М. (үүт астааччы), Протодьяконовтар (түүлээхситтэр), Уваров (тимир ууһа), Уваров Савва (мас ууһа), Лебедев Илья (отоһут, ойуун), Гоголев Х. (оһохчут), Лазарев С. (аатырбыт илиинэн от охсооччу), Дьяконов Я. (куонньук, көлүнэр аты туруорар), Попов В. – Амма (ферма биригэдьиирэ), Попов Н. (муҥхаһыт), Попова У. (бэкээринэ үлэһитэ), Мальцевтар (хонуу үлэһиттэрэ), Матвеева И. (ыанньыксыт), Березкиннар, Неустроевтар, Сивцевтэр, Гуляевтар, Тереховтар (бостуук), Сивцев – Дьиибэ бытык (олоҥхоһут), Попов В.В. (ыскылаат завхоһа), Ивановтар (холкуос үлэһиттэрэ), Осиповтар, Новгородовтар (Чурапчыттан кэлэн олохсуйбуттара), Куличкин Б., Федоровтар (продавец), Максимовтар, Готовцевтар… Бу ааттаабыт дьоммут ким да суох.
50-с сыллардаахха сэрии дуораана умуллан, дьэ, дьиэ-уот тэринэн, нус-хас олоруох курдук оҥостубуттара. Аны холкуостары бөдөҥсүтэн холбооһун укааһа кэлбит этэ. Онон «Кагановиһы» Модукка кииннээн көһөрөр буолбут этилэрэ.
Мантан олохторугар уу киирбитин курдук ыһыллан барбыттара. Дьиэни-уоту көтүрүү, бастара батарынан аймахтаах аймахтарын устун барар айдааҥҥа түспүттэрэ. Сорохтор баайдарын батыһан, онно-манна кыбыллан олорон үлэлииргэ тиийбиттэрэ. Убайбын Артему 20 саастааҕар мас кэрдиитигэр Өлүөхүмэҕэ ыыппыттара. Аҕам балыыһа киһитэ буолбута. 1952 с. өлбүт сураҕын истибиппит. Уҥуоҕа дойдутугар да тахсыбатаҕа. Турар бэйэм эрэ хаалбытым. Сорох сыл үөрэнэн, сорох сыл өрөөн аймахтар устун барбытым. Тулаайах өттө бары да маннык дьылҕаламмыппыт.
Дьоммутун, олорон ааспыт өтөхпүт оннун хам-түм көрөн ахтылҕаммытын таһаарарбыт. Ону баара, «Каганович» — Кыһыл Талаһа бөһүөлэгин оннун ким да олорботоҕун курдук хара буорунан көрдөрөн тиэрэн кэбиспиттэрэ. Үүнээйи ыспыттара үһү да, туох да үүммэтэх. Чахчы даҕаны кырдьаҕастарбыт кэпсэтэллэриттэн иһиттэххэ, «Кыһыл Талаһа» кырдалыгар М.К. Аммосов оҕо сааһыгар оонньоон ааспыта үһү. Ол да иһин манна төрөөн-үөскээн ааспыт үтүө дьоммут дьылҕа хаан оҥоруутунан олохтон туораатахтарына, көмүс уҥуохтарын манна туттараллар.
1992 с. сайын «Модут» сопхуос салалтата уруккута мантан төрүттээхтэри ыҥыран, дьоммут олоро сылдьыбыт олохпут оннун уонна оттуур сир биэрбитэ.
1995 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр уруккута Кыһыл Талаһаттан төрүттээх сиэн уолаттар: Чирков С.С., Попов А.А., Охлопков И.С., Павлов В.П., Черепанов С.Н., Попов Д.Д. бэйэлэрэ айаннар мантан сэриигэ барбыт буойуннарга обелиск туруорбуттара. Эмиэ урукку курдук ыҥырыллан, олорон ааспыт бар дьоммутун ахтан, истиҥ көрсүһүү буолбута.
Урукку үтүө дьон олорон ааспыт олохторун оннугар тутуу барарыгар баҕардыбыт. «Модут» сопхуос дьаһалтатыгар, олохтоохторго дьолу, үлэлэригэр ситиһиини баҕардыбыт. Сүгүрүйэн туран сахалыы махталбытын тиэртибит.
А. ПОПОВА,
«Кыһыл Талаһа» урукку олохтооҕо
«Эҥсиэли», 1996 с.. олунньу 17 к.