Россия Президенин Ыйааҕынан ааспыт сыл дойдуга эгэлгэ тылы чөл хаалларарга,
сайыннарарга уонна өйүүргэ туһаайыллыбыт судаарыстыба тылга бэлиитикэтин
төрүттэрэ бигэргэммиттэрэ. Биһиги кэммит уһулуччулаах поэта Расул Гамзатов
төрөөбүт күнүн көрсө Владимир Путин сорудаҕынан олохтоммут бу бырааһынньык
бэйэтин туонатыгар икки сүүстэн тахса норуот иллээхтик уонна эйэлээхтик
олорорун араҥаччылыыр Россия улуу дойду буоларын биһиэхэ санатар. Кинилэр
хас биирдиилэрэ тылларын, култуураларын уонна үгэстэрин чөл тутар – 270 тыл
уонна диалект дьиҥ таһымҥа билиниллэр.
Быйыл бырааһынньык ураты суолталаах, ол эбэтэр 2026 сыл Россия норуоттарын
сомоҕолоһууларын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура сылынан
биллэриллибитэ. Култуура уонна тыл быстыбат ситимнээхтэр: тыл –норуот
кута-сүрэ, устуоруйатын, мындыр өйүн уонна уратытын сиэркилэтэ. Тыл – омук
култууратын куодун, омук быһыытынан уратытын, күүһүн төрүтэ. Уонунан тыл
тэҥинэн чугдаардаҕына, тулабыт барыта хомуһуннаах, эҥин-дьикти эйгэлэнэн,
Саха сирин, биһиги дойдубут хатыламмат кэрэтин бигэргэтэллэр.
Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр бу күн ураты суолталаах. Манна төрөөбүт тыллары
чөл хаалларарга уонна сайыннарарга биир бастыҥ тиһик баарынан биһиги киэн
туттабыт. Отуттан тахса сыл устатыгар тыл бэлиитикэтин утумнаахтык
сайыннарабыт: 1992 сыллаахха Тыллар тустарынан өрөспүүбүлүкэ сокуона
ылыллыбыта, 1996 сыллаахха Бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Николаев дойдуга
биир бастакынан Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн олохтообута.
Судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллары чөл хаалларарга уонна
сайыннарарга судаарыстыбаннай бырагырааманы үбүлээһин кээмэйэ кэнники
сылларга икки төгүл улаатан, 2026 сылга 101 мөлүйүөн солкуобайы куоһарда.
Наукалар академияларын баазатыгар Тыллары үөрэтии, чөл хаалларыы уонна
сайыннарыы киинэ үлэлиир. Ол түмүгэр дьоһун суолталаах бырайыактар олоххо
киирэллэр: ойуулуктар оҥоһуллаллар, сыһыарыылар уонна саҥа учебниктар
ырытыллан оҥоһуллаллар, кинигэлэр, остуоруйалар хос бэчээттэнэн тахсаллар,
сэдэх кинигэлэр сыыппараҕа көһөрүллэллэр, өрөспүүбүлүкэ норуоттарын научнай
чинчийиигэ кэлим үлэ ыытыллар.
Төрөөбүт тыллары харыстаан, сыыппара технологиятын үйэтигэр киэҥ араҥаҕа
таһаарыахтаахпыт – бу биһиги сүрүн сорукпут буолар. Оҥоһуу өй уонна
интэриниэт – куттал буолбакка, тылы сайыннарарга саҥа кыаҕынан буолар.
Төрөөбүт тылынан тахсар үөрэх бырайыактарын, саҥа сыыппара медиаконтенын
уонна сыһыарыылары үөскэтиини, учебниктары, босуобуйалары, тылдьыттары уонна
социальнай суолталаах литератураны таһаарыыны биһиги салгыы бары өттүттэн
өйүөхпүт.
Бу бырааһынньык кэмигэр тыллар тыыннаах суолталаналлар. Былатыан Ойуунускай
аатынан Литературнай түмэлгэ Төрөөбүт тыллар күннэригэр аналлаах
тэрээһиннэри арыйыы буолбута. Саха литературатын классиктарын ыччаттара
бииргэ түмсэн төрөөбүт тылы кытта ситимнээх түгэннэри саҕалаатылар. Бүгүн,
Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр, Дагестаҥҥа икки эрэгийиэни, икки
литератураны уонна икки эпоханы ситимниир “Кулаковскайтан Гамзатовка” диэн
бэлиэ бырайыак түмүктэннэ. Бу түгэн чэрчитинэн “Төрөөбүт тылбынан” диэн
Гамзатов хоһооннорун сахалыы тылбааһын кинигэтин сүрэхтэниитэ буолла. Оттон
Дьокуускай куоракка “Лига родных языков: семья, школа, медиа” омуктар икки
ардыларынааҕы бырайыак кыттыылахтарын “Россия – дом народов” дьыктаан түмэ
тардыаҕа.
Бу бырааһынньык күн учууталларга, учуонайдарга, култуура диэйэтэллэригэр
уонна сыралаах үлэлэринэн төрөөбүт тыл сүмэһинин тиэрдэр бар дьоммутугар
истиҥник махтанабыт. Эһиги норуот култууратын куодун үйэтитэн, кэлэр
кэнчээри ыччаппытыгар олук оҥороҕут.
Күндү доҕоттор! Норуоттар тылларын уонна култуураларын, сомоҕолоһуубутун
уонна өйдөһүүбүтүн харыстыахха уонна хаҥатыахха. Төрөөбүт тыллар тыыннаах,
аныгы буоллуннар уонна кэрэҕэ угуйан, мэлдьи баар буоллуннар.
Айсен Николаев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана