Айылҕаҕа боростуой киһи төбөтүгэр «буспат» түбэлтэлэрэ, көстүүлэрэ баар буолааччылар. Үөрэхтээхтэр туох дииллэрэ эбитэ буолла? Салбаҥҥа буолбут түбэлтэлэртэн иккини-үһү эһиги ааҕан сэргииргитигэр анаан кэпсииргэ быһаарынным.
Маҥнайгыта маннык. Өрдөөҕүтэ райпо кырдьаҕас үлэһитэ Сивцев Семен Григорьевич – Ааллаах Салбаҥҥа тахсан, продавец Винокуров Василий Игнатьевич – Аа-дьуо маҕаһыыныгар остаток уһулбут. Кыһын эбит. Дьэ, үлэтин бүтэрэн, Аа-дьуоҕа аа-дьуо тото-хана аһаан, сыарҕалаах атынан төннөн испит. Эрдэ айаннаабыт буолан, «Атыыһыт Өргөлөөҕүн» үрдүнээҕи кыракый алааска күнүс тиийбит. Ойууртан тахсарыгар, арай, утары Салбаҥ диэки таһаҕастаах сыарҕалаах икки аттаах киһи иһэр үһү. Аттарын тыына бурҕаҥнас. Бай! Бу кимнээх истэхтэрэй? Баһылай аллараттан кэлэр киһи баарын, өссө таһаҕас тиэйэн тахсыахтаахтар диэбэтэҕэ ээ, диэн соһуйа көрбүт. Дьонноро чугаһаабыттар. Өйдөөн көрбүтэ, инники иһэр киһитэ, били, дьиэтигэр Салбаҥҥа хаалбыт аллар атаһа Аа-дьуо бэйэтинэн, сыарҕатыгар ойоҕоһунан олорон, барбах тыына бурҕаҥныы иһэр эбит.
Дьэ эрэ, атаһым, абааһы буолбут буоллаххына, күрүлүүр күнүс хайдах тутан сииргин көрүллүө диэн, куттамматах буолан, атын туораппакка утары хаамтаран испит. Ат акка, олгуобуйа олгуобуйаҕа анньыһар буоллулар дии санаабыта харсыһыы олус чуумпутук, салгын да хамсаабакка буолбут. Кэннин хайыһан көрбүтэ туох да суох үһү. Иккис аттыын харсыһыы эмиэ итинник ааспыт. «Дьэ, туох буолуой?» — диэбиппэр: «Үөрэхтээхтэр туох диэхтэрэ эбитэ буолла? Бэйэм санаабар, салгыҥҥа күлүктэрэ хаалан хаалбытын алдьаттаҕым буолуо. Аны көстүбэттэрэ буолуо», — диэбитэ.
***
Иккис түбэлтэ. Гаврильев Аркадий – ньирэй көрөөччү «Саһарҕа» фермаҕа ыанньыксыттартан туппут ньирэйдэрин аһатар. Биирдэ аналлаах комиссия ньирэйдэр төһө улааппыттарын бэрэбиэркэлээн ыйааһынныы сылдьыбыттар. Хас биирдии ньирэйи ыһаайыҥҥа үктэтэн ыйыы-ыйыы, кэккэлэһэ турар ньирэй күрүөтүгэр хаайан испиттэр. Ньирэйдэри ыйаан бүтэллэрин чугаһыгар көрбүттэрэ, арай, биир эриэн ньирэй ынахтар тастарыгар хааман тоһугурайа сылдьар эбит. «Аркадий, биир ньирэйгин таһааран кээспиккин быһыылаах, күрүөҕэр уган кэбис», — диэбиттэр. Аркадий: «Мээк-мээк», — дии-дии ньирэйи батыспыт. Ньирэй уһукка турар үһүс ынах күлүгэр киирэн хаалбыт. Аркадий тиийэн ынахтар быыстарын, күкүүрү, күкүүр кэннин өҥөйтөлөөн көрбүт да ньирэй суох. Аркадий Надежда Ивановна диэн ветеринарга куттанан хараҕа төгүрүйэн кэлэн: «Ньирэйи булбатым», — диэбит. Надежда Ивановна дьонум куттаныахтара диэн: «Кэнники булан угаар. Чэ, үлэлээн иһиэҕиҥ», — диэн аралдьыппыт. Бүтэн баран, ньирэйдэрин аахпыттара – бары бааллар, күрүөҕэ тураллар үһү. Оччоҕо ити ханнык ньирэйий? Саҥа төрөөбүт ньирэй буоллаҕына ханна барар? Ньирэйи хас да киһи көрбүт ээ.
Эмиэ ити фермаҕа ыанньыксыттар киэһээ ыамнарыгар кэргэммэр Варвара Алексеевнаҕа – Балбаараҕа көмөлөһөн саах күрдьүһэ сылдьабын. Ол сылдьан Тамара диэн ыанньыксыт кыыс, обургу соҕус маһы уһаты тутан, быраҕардыы оҥостон, биэс центнердээх уһаат диэки үөмэн иһэрин дьиктиргии көрдүм. Икки кыыс – Марфа диэн ыанньыксыт уонна мин кыыһым Мотя ынахтарын сааҕын күрдьүбэккэ, ол уһаат диэки көрөн, чөрбөһөн ахан тураллар. Тамара маһын уһаакка кыыратта. «Ити тугу иһиллиигит? Тамара туохха үөмэрий?» — диэн кыыспыттан Мотяттан ыйыппыппар: «Ити уһаакка дьахтар ыллыыр», — диэн соһутта.
Сарсыныгар көөнньөрбө оҥорон уһааттан уһаакка сүүрэкэлии сырыттахпына, Тамара миэхэ туһаайан: «Макаар, ити уһааты таһырдьа таһааран кэбиһээр, мин туттубаппын», — диэн көрдөстө. Мин: «Ээх, сөп», — диэтим, кураанах уһааты Январдыын таах таһаарыахпыт. Кэргэним Балбаара: «Макаар, кэл эрэ», — диэн ыҥырда. Тиийбиппэр: «Дэриэтинньик, дьэ, ол-бу буолан көр эрэ. Ити уһааты олох тыытыма. Абааһылаах. Оҕолордоох эрээри, онно-манна тиэрдээри. Тамара маһынан толоро сатаан баран, ити эйиэхэ таһаартараары гынар. Адьас тыытыма, турдун. Биир эмэ нуучча – мас кэрдээччи кэлэн таһаарыа, олор атын омуктар, туох да буолуохтара суоҕа», — диэн мөхтө. Ону мин бэтиэхэлэнэн: «Оттон мин дэриэтинньикпин дии. Өссө «абааһылар» бырааттарабын ээ», — диэн күлбүппэр, саҥата суох тыбыс-тымныынан көрөн кэбистэ. Таһаарбатаҕым… Саас ол уһаат суох буолбут этэ.
Бэйэм чааһым ити хотонтон адьас куттаммат этим. Варям да саллыбат быһыылааҕа. Сарсыарда ким-хайа иннинэ баран үлэтин саҕалыыра. Станция уотун сарсыарда алтаҕа холбууллара, киэһээ 11-гэ уот умуллара. Варвара Алексеевна ыстаарсай ыанньыксыт этэ. Путевка кыргыттара ынахтарын сатаан баайбаттара. Киэһээ аайы үс-түөрт ынах босхо барбыт буолара. Ынахтар быаларын бэрэбиэркэлэтэ, кочегарка оһоҕун отто барарбар, хайаан да 10 чааһы ааһыыта ыытара. Ол быаларын баайыытын бэрэбиэркэлии сырыттахпына, уотум баран хаалара. Оччоҕо уһун баҕайы хотоҥҥо түөрт эрээтинэн турар сүөһүлэри илиим иминэн көрдөөн булан, босхо барбыт ынахтары баайарым. Абааһы баара буолуо да, миигин дьээбэлээбэтэҕэ. Этим бүтэйэ оччото дуу, билбэтим.
Макар Жирков, «Эҥсиэли», 2007 с., от ыйа