Тэһэҕэс иһит
Бэһис кылааска үөрэнэр Коленька киэһээ уруок ааҕа олордоҕуна, холуочук Мэхээлэ диэн кырдьаҕас кинилэргэ киирбит. Киирээт, маҕаһыынтан атыыласпыт водкатын остуолга уурбут, иһит көрдөөбүт. Коля хайыай, кумааҕыларын хомуйаат, ыскааптан соруйан подстаканнигы ылан Мэхээлэ иннигэр уурбут. Өйдөөн көрөр дуу, суох дуу диэн кэтэһэн турбут. Мэхээлэ ыксалынан, хачыгырайан водкатын бүөтүн аһаат, иһиккэ куппутунан барбыт уонна: «Бачча аччаан баран, тоҕо баҕас истээҕэй?» — диэн сөҕөн иһэн, — Хайыы, олох да тэһэҕэс иһит эбит буолбат дуо?» — диэн аймаммыт, подстаканнигы туора уураат, остуолга тохтон халыйбыт водкатын уоһун чорботон оборон, сыпсырыйан барбыт. Коля таһырдьа ыстаммыт.
Бэлиэлээх үүт
Лаһыанай Өлөксөөс сайын сайылыкка таһырдьаттан киирээт, кыра Шура диэн кыыска: «Хотуой, хоспоххо үүппүн чомполообуккун быһыылаах», — диэн айманар. «Олох даҕаны! Эн үүтүҥ буотах, бэйэбит үүппүт этэ, бээ! Сарсырҕалаах этэ», – диэн уоһун толлоппут. Дьоно бэлиэтээн үүттэригэр сахсырҕа укпуттарын курдук этэн таһаарбыт.
Бай, ханна барда?
Лаһыанай Өлөксөөс, биһигини кытта дьукаах олорон, биһиэхэ күүлэйдии, хоно кэлбит Өлүөскэ диэн кыракый бырааппытын, хараҥаҕа куттаныа диэн таһырдьа тахсан киллэрэ таҕыста. Киирэн күлэ-күлэ кэпсээтэ:
— Дьэ бээ, биһиги биир наадалаах малбытын сүтэрэ сыстыбыт.
— Бай, ол тугу?
— Өлүөскэм миигин үтүктэн олорон эрэн ииктээри гыммыта табыллыбата. Буччатын иннинэн тутаары гынар тиийбэт, кэннинэн убахтаан көрөр илиитэ тиийбэт, ыксаата:
— Бай, ханна барда? – диэн айманна, онтон ойон туран тутан көрөн баран: «Ээ, баар эбит!» — диэн олус үөрдэ, онон сүтүкпүтүн түргэнник булан астынныбыт», — диэн күллэ.
Ыы, чыкыйыктар, тахса охсуҥ!
Аргунов Михаил Дмитриевич – Дьээдьэ Миисэ эдэр эрдэҕинэ, Горнайга олорон 57 киилэ ыйааһыннаах тустууктарга көҥүл тустууга миэстэлэһэр эбит. Ол бэйэтэ олус ыйааһыннаммыт кэмигэр Салбаҥҥа биир сыл 142 киилэ буола сылдьыбыта. 100-чэкэ миэтэрэлээх сиргэ (дьиэтиттэн маҕаһыыҥҥа диэри) үстэ сынньанан тиийэр буолбута. Ханна эрэ эмкэ баран ыйааһына 124 киилэ буолан, оннук сылдьан өлбүтэ. Ити 124 киилэлээх сылдьан, Салбаҥҥа теннистээн мээнэ дьоҥҥо кыайтарбат этэ, совхозка тустууга куруук миэстэлэһэрэ. Дьонугар олордоҕуна кырачаан балта кууһа сатаан: «Манна туох баарый?» — диэн ыйыппытыгар: «Дьэ, итиннэ уоллаах кыыс бааллар, сотору оҕолонуом», — диэн бэтиэхэлэммит. Балтычаана үөрэн, ытыһын таһынан таһырҕаппыт: «Ыы, чыкыйыктар, тахса охсуҥ, оонньуохпут», — диэн тиэтэтээччи буолбут.
Киин тахсаары гынар
Биирдэ дьээдьэ Миисэ кустуу бара сылдьан биһигини бэтиэхэлээн: «Уолаттаар, иэдээн буолла, кииним тахсаары гынна», — диэтэ. Коля биһи ыксаатыбыт, сөмүйэнэн, эрбэҕинэн Миисэ киинин иһирдьэ анньаары гынабыт да тарбах тиийбэт. Өй ылан водка бытыылкатын төбөтүнэн анньыахха диэн буолла. Коля бытыылка төбөтүн анньа сатыыр, бытыылка төттөрү тахса турар. Коля дьээдьэттэн: «Бытыылканы тиҥилэхпинэн үктээн көрөбүн дуо?» — диэн ыйыппытын сөбүлэстэ. Коля сыгынньах атаҕын тиҥилэҕинэн бытыылканы иһирдьэ диэки киллэрээри, бытыылка түгэҕиттэн аргыый сыыйа тиҥилэҕинэн үктүүр, бытыылка киирэн иһэн тохтоон хаалар. Коля атаҕын ылаатын кытта бытыылкабыт өрө ыстанан сиргэ түһэр. Миисэбит бэтиэхэтэ табыллыбытыттан астынан алларастыыр. Кырдьык итиччэ үлүгэр халыҥ хаһаны хайа киин уҥуордаан тахсыай? Ол гынан баран, билбэт буоламмыт чахчы ыксаабыппыт.
***
Алексей Михайлович Рыкунов диэн кырдьаҕас биригэдьиир Ытык Күөл диэн ыраах учаастакка сылгыһыттарын билсэ бараары бэлэмнэнэн букунайар. Тараамалаах сыарҕатыгар туох-ханнык иннинэ ыраах айаныгар арахсыспат аргыһын – туукка саатын таһааран булгу тутан көрдө, иһин үрбэхтээтэ уонна сыарҕатыгар ууран, түһэн хаалыа диэн бирээдьинэ быанан хам баайда. Аара атыгар хаптараары уһун айаҥҥа өттүгэстээн сытаары, саатын үрдүгэр көп соҕустук от уурда, өйүөтүн ылла, тулуубун кэттэ. Бараары туран: «Ээ, арба, ботуруоннарбын умнубуппун. Матырыас, долбууртан батарантааспын ылан таһаар эрэ», — диэн кэргэнигэр хаһыытаата. Матырыас кылгас, аҕыйах ботуруоннаах батарантааһы таһаарбытын сыарҕатыгар, от үрдүгэр бырахта. Ыала Мэхээлэ: «Өлөксөөй, ити туохха ботуруоннанныҥ. Оттон сааҥ ханнаный?» — диэн ыйытар. «Хайа, доҕор, бу түҥ тыа ортотунан барабын дии. Баҕар, дьолго тайах түбэһиэ. Баҕар, иэдээн, бөрө көрсүө. Дьэ, олору дэлбэритэ ытыам буоллаҕа дии. Саам ити от анныгар түһэн хаалбат гына кэлгиллэ сытар», — Өлөксөй эппиэттиир.
— Кэлгиллэн сытар даа? Оттон тайаҕыҥ ол сааҥ быатын сүөрэргин кэтээн турар дуо?
— Байанай анаан биэрэн аҕалбыт буоллаҕына, тайах туруо буоллаҕа. Ити сэбим сөтөлүннэҕинэ тугу эмэ көрдөрүө эбээт.
— Оттон доҕор, арай, бөрө көрүстүн? – ыала киһи ыаспайдаһар.
— Эс, оччоҕо тоҕо сүөрэ туруохпунуй. Оттон тоҕо аттаммыппыный? Быһа кымньыылаан элээрдэн хаалыам буоллаҕа дии. Өлөксөй хаайтарбат. Өлөксөй ити саатынан куһу да, куобаҕы да ыппыта суох. Кини айанын аргыһа. Өлөксөй саалаах, аттаах, Өлөксөй бөҕөх санаалаах.
***
Алексей Михайловиһы итирик эдэр уол уолуктаары хаайар, охсоору сутуругун ыадаҥнатар. Өлөксөй холку: «Бэйэ эрэ, бэдик, тохтоо! Эн Алексей Михайловиһы охсуом диэн, дьэ, алҕаһыыгын. Миигин охсуоҥ суоҕа, сокуон хараҕын охсуоҥ. Онон эрдэ-сылла дьиэлээ», — диэн салыннарар. Алексей Михайлович хаһан охсуспутун охсуһуой, үөхсүбүтэ да иһиллибэт.
Макар Жирков, Нам с.
«Эҥсиэли», 2007 с. балаҕан ыйа