Дьэким дьээбэтэ
Арыгы иһиитин муҥутуур улааппыт кэмэ – былааска Л.И. Брежнев олордоҕуна буолбут. Онно хамнас төлөбүрүн харчытын 40 бырыһыана арыгыны атыылааһынтан киирэр эбит. Арыгы содулуттан олох-дьаһах сатарыйбыта. Онтон ыксаан М. Горбачев «сухой закон» диэн ааттанары олохтообута. Ол да арыгы иһитин тохтоппотоҕо (үөрэммиппит бэрт буоллаҕа дии). Абааһы икки атахтааҕы алдьарытаары айбыт «Адьарай аһа» алыбын албаһа элбэҕэ бэрт буоллаҕа. Ол иһин киһи эрэйдээх испииргэ тумаланан оҥоһуллубут эҥин-эгэлгэ убаҕастары испитэ, бачыыҥка баахсатын кытары сиэбитэ. Ымсыы ычалаахтар, эрэйдээҕи эмээччилэр итирдэр утахтары көөнньөрөн, сүүрдэн эргиммиттэрэ. Өлүү-сүтүү дөссө үксээбитэ. Эмиэ «онтон ыксаан» диэххэ дуу, судаарыстыба арыгыны лимиит быһыытынан атыылааһыны киллэрбитэ. Элбэх сыллаах ээл-дээл буолуу эспит, барыны барытын (аска тиийэ) лимиитинэн ыла үөрэммит, кырыымчык олоххо кыһарыйтарбыт дьон арыгыны ирээт ас курдук көрөн, онтон матымаары дьахтардыын кытта иһэн-аһаан барбыттара. Дьэ, судаарыстыба олох эстээри гыммытыттан дьаахханан лимиити тохтотон, аны бу «күүстээх аһы» бээтинсэ эрэ күн киэһээ биэстэн маҕаһыын сабыллыар диэри атыылыыры көҥүллээбиттэрэ. Тыа маҕаһыына алтаҕа сабыллар. Онон туһанан маҕаһыын сабыллыбытын кэннэ, хааччаҕа суох ыарахан сыанаҕа амырыын аһы атыылыыр «туочука» диэннэр үөдүйбүттэрэ. Арыгыны утары ыытыллыбыт ити элбэх дьаһаллар арыгыны утарар Айыытын итэҕэлин сүтэрбит, айылҕаттан алкагуолу утарар гиэнэ суох саха киһитигэр кыайан дьайбатахтара. Босхо бастаах, бороҥ сахаҕа алкагуол – наркотик буоллаҕа эбээт.
Дьэ, ити саҕана биир сопхуос дириэктэрэ, исписэлиистэрэ «аһыы аска» наһаа убаммыттарын уодьуганнаары, хамнас түҥэтиллэр күнүгэр киэһэтин, маҕаһыын сабыллыар диэри мунньахтыыр адьынаты тобулбута. Исписэлиистэргэ хамнаһы мунньах кэнниттэн биэрэри олохтообута. Арай мунньахха сыһыана суох, хонтуора тиэхүлэһиттэрэ: хонтуораны сууйааччылар уонна түүҥҥү харабыллар хамнастарын хаһан баҕарар ылаллара хааччахтамматаҕа. Исписэлиис буолбут «буруйгар» мунньах кэнниттэн хамнаскын ыллыҥ да дьиэлииргэ тиийэҕин – маҕаһыын сабыылаах, «туочука» ситэ үөдүйэ илик этэ. Дьиэҕэр тиийэн соҥҥун уста да иликкинэ дьиэ борукуруора хамнаскын чөмүччү тутан ылар.
Арай биир «үтүө» күн саһыл мэйии, сүрүн саатыахынньык Баһылай соҕотоҕун, чөкө олорор Уһурумаҕай Уйбаан диэн чиҥэтэн ааттанар, хонтуора түүҥҥү харабылынан икки бытыылканы иэс ылларан, биир атаһын кытта «тэп» гыннарбыттара. Ол биллэн… Биллиминэ – улахан кыайыы курдук (киһиргээбиччэ эмээхсинэ «эрбээбитин» олох умнан) айахтатан кэбиспитэ. Онтон ыла «миэхэ эмиэ ыллар» диэччилэр баар буолтара.
Биир «иирэ байар күн» саатыахынньык Баһылай Уйбааны таба ылбакка, хаһы ылларарын кыайан эппэккэ хаалбыта. Ол киэһээ (бары барыта сылтахтаах, быалаах буолар) Уһурумаҕай (мууһа бүппүтэ ыраатта) сыарҕалаах ат тбэспиччэ муус тиэнэ барбыта. Мууһун тиэнэн тахсан иһэн арыгы ылбыт биир атаһын көрсөн балайданы «түһэрбиттэрэ». Уйбаан чэпчээбиччэ атаһын дьиэтигэр ыҥырбыта, буолары буолбаты кэпсэтэ туран өйдөөбүттэрэ, хата, маҕаһыыннара сабыллара буолбут. Бу иэдээни!.. Уйбаан атын атаһыгар туттараат хонтуораҕа таҥкычахтыыр. Ыксаабыт омунугар уонна көнөтүгэр, туруорутугар тэптэрэн Уһурумаҕай абыр-табыр үктэнэн тиийэн дириэктэр аанын тэлэйэ баттаат: «Баһылаай, хаһы ыллараҕын?» — диэн төлө биэрэр. Онуоха эмиэ ыксаан чаһытын көрө олорбут Баһылай: «Үһү», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалар. Оок-сиэ, дьэ, киирэн биэрдилэр… Уһурумаҕай таһырдьа ыстанар. Оттон мунньах арыгы айдааныгар көһөр. Ким хаһан, ханна итирик сылдьыбыта, айдааны тарпыта, үлэһиттэрин кытта тэҥҥэ арыгылаһара, үлэ таһаарыыта олох таҥнары түспүтэ, оннооҕор ким итирэн баран «алҕас» атын, эмиэ арыгыһыт дьахтарга хоммута кытары ахтылынна. Мунньах аны, үргүлдьү дириэксийэ мунньаҕар көстө. Саатыахынньык Баһылайга быыгабар бэрилиннэ. Уһурумаҕай Уйбаан дьиэтигэр арыгылааһыны тэрийэрин иһин ыйдааҕы хамнаһын 30 бырыһыана тутулунна.
Хас мунньаҕы көтүппэккэ сылдьар адьынаттаах, эмиэ Уйбаан курдук, хонтуора түүҥҥү харабыла Дьээбэ Дьэким мунньах кэнниттэн, «түүлэрэ үргэммит» уолаттарга сүбэ биэрдэ, ити билиҥҥи курдук түгэҥҥэ олох киирэн биэрбэт, абыраллаах албас баарын эттэ. Кини этэринэн итинник кистэлэҥ, ыксаллаах түгэҥҥэ ырыанан эбэтэр сөтөлүнэнбыһаарсыахтаах үһүгүн. Эмискэ мунньах ортотугар ыллаан ыыра бардаххына, итирбиккэ эбэтэр төбөтүгэр оҕустарбыкка күтүрүөхтэрэ дии. Онон ити Уйбаан сөтөллөр курдук ыгыллан «хха-һы-хха-һы» диэн сөтөллүөхтээх үһү. Онтон Баһылай билиҥҥи курдук быһаччы «үһү» диэн үөгүлээбэккэ эрэ, сиэрдээх, үөрэхтээх киһи быһыытынан ноһумуойунан айаҕын саба туттан баран «ү-һү-хха-аһы» диэн сөтөл матыыбынан биллэриэхтээх үһү. Соччо хаарыйтарбатах, дьээбэлээх өттүлэрэ «сөтөллөн» холонон көрдүлэр. Кырдьык, сатаатахха бэркэ тахсар эбит, ыксалга туһалыыһы.
Бу киирэн биэрии кэнниттэн сыл түмүгүнэн былааннаммыт ночооту (плановай убытогы) аһара барбатаҕы бэлиэтиир, бастыҥ үлэһиттэр бырааһынньыктарын тэрийии тэрээһинин туһунан сүбэ мунньах буолбута. Дириэктэр ону эмиэ хамнаһы ылыы күнүгэр киэһээ биэс чаастан оҥордо. Бу сырыыга, төһө да ночоот баарын иһин (ночооту аһары барбатах буоллахтара дии) сорохторго сэмсэ, бириэмийэ харчы туспа биэдэмэһинэн суруллубут этэ. Онон Уһурумаҕайынан балайданы ылларан «сууйарга» сири түгэҕинэн сүбэлэһии буолбута.
Туох эрэ баата тардан, Уһурумаҕай хамнаһын күнүс ылбыт үһү да эмиэ сүтэн хаалла, тоҕо эрэ, хонтуораҕа охсуллубата. Онон бэлиэтээһини билбэтэ чахчы. Маҕаһыын сабыллаары бэркэ ыксыы олордохторуна эмискэ Уйбааннара ааны сэгэтэн: «хха-һы-хха-һы» диэн сөтөллөн үөртэ. Бэркэ ыксыы, «үтэһэ үрдүгэр» олорбут «үһү-хаһы» диэҥҥэ эрчиллибитэ, тумалык оҥостубута бэрт буолан сүрүн бэтэринээр Сэмэн «ү-һү-хха-һы» диэн урутаан сөтөллөн кэбистэ. Аҕыйаҕа бэрдиттэн ыксаан сүрүн саатыахынньык Баһылай олуона баҕайытык ыгыллан «а-ҕы-һы» диэтэ. «Аҕыһы» диэн сөтөлүнэн олох тахсыбат эбит. Ону таһаараары наһаа ыгыллан, эбиитин эмэҕэһэ тэп диэбиккэ дылы куһаҕаннык тыаһаан кэбистэ. Бары (оннооҕор хабыр дириэктэрдиин) алҕас тыас тахсыбытыттан симиттэн чуумпуран хааллылар, умса көрдүлэр. Ол уу-чуумпунан туһанан бэрт үөн тыллаах сүрүн мэхээнньик Дьөгүөрү улаханнык, ымыр да гынан көрбөккө, эҕэлээх баҕайытык: «Ха-йа, дугаар, са-таан сө-төл-лү-бэ-ти-бит дуу?» — диэтэ. Маҥнай дьон аргыыйдык ыгылла-ыгылла күлүстүлэр, онтон эр дьон күлэн тоҕо бардылар. Эмискэ күө-дьаа буола түстэ. Хата, күлүүк дьахталлар син кыатаннылар. Мунньах суолуттан туораан, күлүүгэ-оонньууга кубулуйаары гыммытыттан дьаахханан дириэктэр ытыһынан остуолу охсон баран уордаахтык: «Бу эн, главнай зоотехник, ити туох аҕыһын бэрт муодатык наклопкалаан эттиҥ?! Итириккин дуу, хайдах…», — диэн күлүүнү дөссө күөттээтэ. Ыксал буолла… Саатыахынньык Баһылай үмса түспүтэ түспүтүнэн, нэһиилэ муннун анныгар: «Ээ, ити… убаһа өлөрүүтүн эппитим», – диэхтээтэ. Дириэктэр тылыттан матта, кэлэҕэйдээн ылла, остуолу оҕуста. Тыллаах өттүлэрэ: «Ордугун үллэстэн сиэхпит, хата бэрт», — дэстилэр. Дириэктэр: «Бары бу туох буоллугут!.. Кулун деловой выхода тахсыбакка турдаҕына, аҕыстыы убаһаны главнай зоотехник этиитинэн өлөрөн сииһикпит дии», — саатыахынньык диэки супту ыйан баран, — эн арыгыга охтубакка, сылгыһыттаргын кытта тэҥҥэ арыгыласпакка, күүстээх үлэни, чөл олоҕу тутуһуннарбытыҥ буоллар, кулун деловой выхода аһары барбыта буоллар син да этэ», — диэтэ. Онуоха дьахталлар дьаабаллар: «Суох, ити арыгытын дьааһыгын эттэ. Ыксаан, ыгылыйан «дьааһык» диирин оннугар өйүгэр хатаммычча, этэ үөрэммиччэ «убаһа» диэн кэбистэ», — диэтилэр, күлүстүлэр.
Дьарааһын Мааркап
«Эҥсиэли», 2003 с., муус устар