Билиҥҥи ыччат төрдүн-төбөтүн көрө-билэ сатыыр буолла. Биһиги саҕана кырдьаҕастар «мээнэ былыргыны түөһүмэҥ, туох-ханнык дьоннор бааллара биллибэт, алҕас тугу эрэ сөргүтүөххүт» дииллэрэ. Ол эрээри элбэх кырдьаҕастардаах буолан, мин син ыйыталаһааччыбын. Биһиги, Ньурбалар, эбэлээтэр эбэбит Ньырбакаан. Кинини Тыгын Дархан аҕатыгар, дьиэни-уоту дьаһайар, ас астыыр, күөс өрөр ойох гына иитиллибит дьонуттан былдьаан аҕалар. Киниттэн үс уол утуу-субу төрүүллэр. Бу ини-биилэр кыайар—хотунар,күүстээх боотурдар буолуохтарын сибикилээн, Тыгын обургу араастаан холоон көрөр. Ньырбакаан сүрэҕэр ыттарар, оннооҕор төрөппүт уолун дьаһайтарбыт тойонтон саллар буоллаҕа. Харса суох тоҥус дьахтара биир түүн үс уолунаан былыр хаһан эрэ дьоннорунаан олорбут сиригэр, оччотооҕунан Кыраайга күрүүр. Атаҕа ыалдьар Босхоҥ Бэлгэтин эстэн аара хаалар, киниттэн икки Бүлүү дьоно кэлин үөскүүллэр. Ньырбакаан сүүнэ улахан күөл кытыытыгар олохсуйар, биир уола Тойук Булгудах Сунтаар диэки олохсуйар, Ырыа Быркыҥаа Ньурба сиригэр-уотугар хаалар. Билиҥҥэ диэри, Кыраайдар – Бүлүүлэр, Ньурбалар, Сунтаардар Бүлүү эбэтин барахсан уутун иһэн олоробут, земляктарбыт дэһэбит.
Мин дойдум, бэйэбин өйдүөхпүттэн, Таркаайы. Икки, өссө үс сиргэ көһөн олорбуппут, дьонум баарына. Ол эрээри биһикпин ыйаабыт сирим – Хатыҥ-Сыһыы. Аһара тардыылаах дойду; биһиэхэ кийиит, күтүөт буолан кэлбит дьон биирдэрэ да төннүбэккэ, Хатыҥ-Сыһыыга олохсуйаллар. Дэриэбинэ тула харыйа үүнэр буолан, кыһыннары-сайыннары тула от күөх буоларын ыалдьыттар наар сөҕөллөр. Сүөһү иитэр дьоҥҥо сыһыы-хонуу элбэҕэ,үрүйэ-күөл үксэ абыраллаах. 130 сыл анараа биһиги дэриэбинэбит Бүлүү улууһун килбэйэр киинэ этэ, таҥара дьиэлээх, церковнай-приходской оскуолалаах улахан киин сир. Ыраахтааҕы саҕана бэргэһэлэнэ, сүрэхтэнэ дьон бөҕө ыраах сирдэртэн кэлэрэ үһү. Ньурба куорат кэлин оройуон киинэ буолбута. Көнө майгылаах, уу-чуумпу олохтоох хос-хос-хос эһэбит Таркаайы, баҕар, гена бэриллибитэ дуу,Хатыҥ-Сыһыы дьоно сайаҕастар, ыалдьытымсахтар, этэргэ дылы, киһи киирдэҕинэ, олоппосторун сото-сото олордон, чэй өрүллүөр диэри кэпсэтэр дьон буоллаҕа. Бу диэки «ньурбалар киһиргэстэр» дииллэрэ, ити биһиги дьоммут аһара аһаҕас, оҕо курдук кэпсиир, үөрэр-көтөр майгыларын этэллэрэ дуу? «Ньурбалар дьорҕооттор» диэни соччо быһаарбакка сылдьабын, «күүстээхтэр, охсуһууктар» диэн эбитэ дуу? Сорох—сорох түгэҥҥэ сөп буолуо, аатырар Омолдоон төрүттээх дьон оҕордук буолуохтара, баҕар.Омолдоон, Таркаайы саамай кыра сиэнэ, 6 ойуун төбөтүн ыҥыырыгар баана сылдьыбыт, кимиэхэ да иннин биэрбэтэх эр бэрдэ киһи, Ньурба Тыгына буоллаҕа. Суостаах-суодаллаах тойон өлөрүгэр 9 сиргэ көмөллөрүгэр уолаттарыттан дэлэ көрдөһүө дуо, «өстөөхтөрүм өлүкпүн хостоон иэстэһиэхтэрэ» диэн дьаарханнаҕа.
Былырыын, 2025 сылга, ыраах Белоруссияттан аатырбыт хас да тренер, спортсмен Хатыҥ— Сыһыыны көрө, дьонун-сэргэтин билсэ кэлэ сылдьыбыттара. «Бу кып-кыра, картаҕа да суох кыра дэриэбинэттэн үс Улуу дьон тахсыбыта дьикти» диэн кэлбиттэр. 2 төгүл аан дойдуга кик-боксиҥҥа чемпионнаабыт Василий Васильев, СВО сэриитигэр Герой буолбут Андрей Григорьев, тустууга 2 төгүл Аан дойдучемпиона буолбут Владик Андреев. Бу Владик Андреев Белоруссияҕа дьарыктаммыта, олимпийскай призерга тиийэ. Кини тренерэ группа тэрийэн аҕалбыт этэ. Биллэн турар, улахан көрсүһүү, аһатыы, Төгүрүк остуол бөҕөтүндэриэбинэ тэрийэр. Киһи хараҕа халтарыйар дьэрэкээн сахалыы таҥастаах эмээхситтэри кытары кэлбит дьон хаартыска, видео бөҕөҕө түспүттэр. Саамай күлүүлээҕэ,оһуохайга биһиги эмээхситтэрбит улахан дьону «соһон»кэбиспиттэр, ойор саҕана чемпионнар аҕылаан үгүстэрэ тахсыбыттар. Белорустар: «Эбээлэр, дьэ, сэниэлээх кырдьаҕастар эбит, недаром внуки чемпионы», — диэбиттэр.
Саха дэммит, бука, Уткин Ксенофонт Дмитриевич диэн бөлүһүөк, суруйааччы, профессоры билэр буолуохтаах. Саха дьоно былыр-былыргыттан хара металлургиялаах диэн уһун сыллардаах үлэтинэн, чинчийиитинэн дакаастаабыта. Сата уустара диэн эмиэ улуу дьон былыр олорон ааспыттара эбээт. Бүлүү хайатын тааһын уһааран, араас тимир оҥоһуктары айбыт дьон. Нам улууһун уустара барахсаттар билигин сир-сир аайы, саха металлургиялааҕын дакаастыы сылдьалларынан киэн туттабын! Саха сатаабатаҕа диэн суох эбээт. Аан дойдуга былыр тимири уһаарар омук олох аҕыйаҕын билэбит дии. Чэ, улахан Убайбыт Силиппиэн олоҕо туспа суруллуон наада, эмиэ Иннокентий Захарович табаарыһым курдук дьикти киһи, Соҕотох киһи. Бэйэтэ эппитинии Киһилии Киһи, Киһи киһитэ, Киһилээх киһи.
Биһиэхэ баар самодеятельнай композитор Моргусов Афанасий, хас да кинигэ ырыа айар талааннаах киһи. «Таба үҥкүүтэ» диэн композицията аан дойдуга толоруллар,билиҥҥэ диэри баянын туппутунан үлэлиир бэйэтин аата иҥэриллибит кулуубугар.
Аны биһиги дэриэбинэ биир дьиктилээх. Уонча сыллаахха Фефелева диэн медицинэ доктара кэлэн, дьонтан хаан бөҕө ылар буолбута. Ким да буолбат, сэбиэт үлэһитэ чугастааҕы тэрилтэлэртэн булан, уулуссаҕа ааһан иһэр хас да холуочукуолаттары киллэрэн хаан ылларар. Хас эрэ сыл буолан баран, бу Фефелева кинигэтин ыытар. Биһиги дьоммут хааннара Западнай немецтэр хааннарыныын биир – арийдартан төрүттээх буолан соһутар. Дьээрэ, бабат—татат,аһыырдыын-аһаабаттыын арийскай раса дьоно үһүбүт. Аны тулатынааҕы кыра дэриэбинэ чингизидтартан төрүттээх эбиттэр! Хатыҥ Сыһыыга икки эрэ хара дьонноохпут,уоннааҕылар бары сырдык сирэйдээхтэр, ыраас тириилээхтэр, олох былыргы төрүттэрбит уһун уҥуохтаах, күөхтүҥү харахтаах, кугас баттахтаахтар дииллэрэ. Ону этнографическай экспедициялар эмиэ дакаастаабыттара. Атахпынан быстаран, дойдубар кыайан барыа суохпуттан санаам түһэн, биһикпин ыйаабыт, төрөппүттэрим уһун ууларыгар утуйа сытар дойдуларыгар, сатаатар, санаабынан бу тиийдэҕим. Центрдар, сүөргүлээмэҥ, дойду ахтылҕана диэн баар, билэр инигит?
Ангелина Данилова, Нам, 2026 с.