От ыйын 16 күнэ. Ил Дархан дойду Судаарыстыбаннай сэбиэтин «Энергетикэ» хайысхаҕа хамыыһыйатын мунньаҕын салайан ыытта. Манна таас чох уматыктаах электрическай станциялар шлактарын, отхуоттарын туһаныыга судаарыстыбаннай салайыы үлэтин чочуйуу боппуруостарын көрдүлэр.
«Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин экэниэмикэ түмүктээх циклин тэрийиини – национальнай сорук быһыытынан туруорда. 2030 сылга хаһаайыстыбаннай эргииргэ оҥорон таһаарыы уонна туһаныы отхуодун 25 бырыһыаныттан итэҕэһэ суох туттуохтаахпыт. Бүгүн дойдубутугар 1,5 млрд туонна чох шлага мунньулунна. Бу отхуот 28 тыһыынчаттан тахса гектар сиргэ сытар. Сыллата 18 мөлүйүөн туонна чох шлага мунньуллар», – диэн эттэ Айсен Николаев.
Өрөспүүбүлүкэ баһылыга бу соругу толорорго 2022 сыллаахха чох шлагын симэлитии кээмэйин улаатыннарыы кэлим былаана оҥоһуллубутун санатта. 2024 сылга бу докумуоҥҥа уларытыылар киирдилэр. Бүгүн маннык бырагыраамалары дойду 18 эрэгийиэнигэр, ол иһигэр Саха сиригэр бигэргэттилэр.
Айсен Николаев иһитиннэрбитинэн, өрөспүүбүлүкэҕэ 15 мөлүйүөн туонна кэриҥэ чох шлага баар, итинтэн 90% Нерюнгри оройуонугар.
«Сибиир күүһэ» гаас турбатын тутууга Нерюнгри ГРЭһин чоҕун шлагын тэллэх быһыытынан туһаммыттара. Чох чэпчэки фракциятын итиэннэ бетону оҥорууга туһаныллар. Нерюнгри ГРЭһигэр инникитин чох шлагы таҥастыыр модульнай комплексы туруорар былааннаахпыт. Билигин «Русатом инфраструктурные решения» диэн тэрилтэ чох шлагын симэлитиигэ уопутун үөрэтэбит», — диэн кэпсээтэ Айсен Николаев.
Мунньахха дойду энергетикаҕэ, айылҕа баайыгар, бырамыысалыннаска уонна эргиэҥҥэ, тутууга уонна ОДЬКХ, тырааныспарга миниистирдэрин солбуйааччылара тыл эттилэр, бөдөҥ хампааньыйалар бэйэлэрин уопуттарын билиһиннэрдилэр.
Айсен Николаев мунньах түмүгэр чох шлагын хаһаайыстыбаннай эргииргэ туһаныыга баар мэһэйдэр туоратыллыахтаахтарын уонна итинник бырайыактары элбэтэр наадатын бэлиэтээтэ.
От ыйын 16 күнэ. Ил Дархан бу сылга пилота суох көтөр ааллары сайыннарыы бырагырааматын оҥорор уонна ылынар соругу туруорда. Бу туһунан кини пилота суох авиация систиэмэтин салаатын сайыннарыыга туһуламмыт мунньахха эттэ.
«Бырагыраама бүгүн үлэҕэ хайыы-үйэҕэ киллэриллибит суоллары түмүөҕэ уонна салааҕа биир барыллаан хайысханы биэриэҕэ. Докумуоҥҥа Саха сиригэр пилота суох көтөр авиационнай систиэмэлэри сэргэ, сиринэн барар уонна ууга устар маннык ааллары сайыннарыы киириэхтээх. Бу технологиялар дьоҥҥо дьиҥ туһалаах буолалларын туһугар үлэ биир систиэмэ иһинэн ыытыллыахтаах», — диэн ыйда Айсен Николаев.
Маны сэргэ өрөспүүбүлүкэ баһылыга специалистары бэлэмнээһиҥҥэ улахан болҕомтотун уурда. Бүгүн Саха сиригэр пилота суох көтөр ааллары салайарга тыһыынчаттан тахса киһини үөрэттилэр.
«Пилота суох көтөр ааллары хас биирдии салааҕа туттуохха. Кыракый да дроннары туһаныы экэниэмикэҕэ сүҥкэн көдьүүһү биэриэн сөп», — диэн эттэ Ил Дархан.
От ыйын 16 күнэ. Айсен Николаев дойду тырааныспарга миниистирэ Андрей Никитинниин көрүстэ. Салайааччылар эрэгийиэҥҥэ суол хаһаайыстыбатын сайыннарыы сүрүн тосхоллорун ырыттылар.
Чуолаан Илиҥҥи Сибиири уонна Уһук Илини холбуохтаах Лена өрүс нөҥүө муостаны тутуу туһунан кэпсэттилэр. Бу бырайыагы олоххо киллэриигэ үлэ саҕаламмыта.
Итини таһынан «Халыма» уонна «Бүлүү» федеральнай суоллары сайыннарыы ыйытыыларын көрдүлэр. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сорудаҕынан бүгүн Магадаан уобалаһыгар курдат барар суолу-ииһи оҥорууга уонна тупсарыыга улахан болҕомто ууруллар.
Итиэннэ «Халыма» трассатыгар Алдан өрүс нөҥүө 1,7 км муостаны тутуу, «Уолчаан перевала», «Нера прижимнара» уонна да атын учаастактары реконструкциялааһын ирдэнэр. Бу бырайыактар докумуоннара барыта бэлэм.
«Бүлүү» трассатыгар Бүлүү өрүс нөҥүө муостаны тутуу, кэккэ учаастактары реконструкциялааһын ирдэнэр.
«Саха сиригэр ити учаастактары оҥорорго федеральнай өйөбүл көрүллүөҕэ», — диэтэ көрсүһүүгэ Арассыыйа тырааныспарга миниистирэ Андрей Никитин.
От ыйын 17 күнэ. Ил Дархан халаан уутуттан эмсэҕэлээбит дьоҥҥо барыларыгар көмөлөһүөхпүт диэтэ. Ууга барбыт улуустарга үлэһит бөлөхтөр көмөлөһөллөр, дьон олороругар аналлаах пууннар үлэлииллэр, наадалаах табаары тиэрдиини тэрийдилэр.
«Ууга барбыт улуустарга МЧС уонна быыһыыр сулууспа специалистара, үлэһит бөлөхтөр көмөлөһөллөр. Уу түстэ да, төһө хоромньу тахсыбытын ааҕыахпыт. Эмсэҕэлээбит дьоҥҥо барыларыгар көмөлөһүөхпүт», — диэтэ Айсен Николаев.
От ыйын 18 күнэ. Ил Дархан Мииринэй куорат уонна алмаас бырамыысалыннаһа 70 сылыгар анаммыт үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ кытынна. Айсен Николаев оройуон олохтоохторун үбүлүөйүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлээтэ.
«Мииринэй Саха сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын бигэ тирэҕэ. Алмаастааах куорат бизнес эппиэтинэһигэр уонна олоххо-дьаһахха көхтөөх дьонунан-сэргэтинэн холобур буолар», — диэн тоһоҕолоон эттэ Айсен Николаев.
Кини Мииринэй Арассыыйа тирэх оҥостор нэһилиэнньэлээх пууннарын систиэмэтигэр киллэриллибитин, бу сэлиэнньэлэри «Олоххо аналлаах инфраструктура» национальнай бырайыак чэрчитинэн сайыннаралларын бэлиэтээтэ. Итиннэ дьиэни-уоту, суолу-ииһи тутуу, билиҥҥи уопсастыбаннай тырааныспарынан хааччыйыы, олох-дьаһах хаһаайыстыбатын саҥардыы, уопсастыбаннай сынньанар сирдэри оҥоруу киирэр.
«Тирэх куораттарга биһиги биэс сыл иһигэр олох эйгэтин хаачыстыбатын 30% тупсарыахтаахпыт. Маннык соругу дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин туруорда. Өрөспүүбүлүкэ АЛРОСАны уонна олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын кытта бу сыалы ситиһэргэ үлэтин салгыаҕа», — диэтэ Айсен Николаев.
Ил Дархан АЛРОСА үлэһит кэллэктиибин элбэх көлүөнэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын бэлиэтээтэ. Кэлиҥҥи 10 сылга АЛРОСА тэрилтэлэрэ Саха сирин судаарыстыбаннай бүддьүөтүгэр уонна оройуоннар бүддьүөттэригэр 630 млрд тахса солкуобайы ыыттылар. Итини таһынан 10 сыл устата хампааньыйа социальнай ороскуотун 80-ча млрд тиэртэ. АЛРОСА өрөспүүбүлүкэҕэ үлэ миэстэтин таһаарар бөдөҥ хампааньыйа буолар. Бүгүн кини тэрилтэлэригэр 30-тан тахса тыһыынча киһи үлэлиир.
От ыйын 18 күнэ. Мииринэй куоракка сырыытыгар Ил Дархан Оҕо дыбарыаһын тутуу хаамыытын бэрэбиэркэлээтэ. Эбийиэк бэлэмэ бүгүн – 80% кэриҥэ. Оҕону эбии үөрэхтиир киин дьиэтэ – биэс мэндиэмэннээх, икки куорпустаах. Иэнэ – 6 700 кв. миэтирэ кэриҥэ. Манна 40-ча араас куруһуокка уонна секцияҕа 2,5 тыһыынча оҕо дьарыктаныаҕа.
Ил Дархан эбийиэккэ туох үлэ ыытылларын көрөн баран, үлэһит ахсаанын элбэтэргэ соруйда.
«Сүрүн сыалынан оҕолор туталларыгар-айалларыгар, сайдалларыгар табыгастаах дьиэни-уоту тутан үлэҕэ киллэрии буолар», — диэн эттэ Айсен Николаев.
От ыйын 18 күнэ. Ил Дархан Мииринэйгэ сылдьан Бырабыыталыстыбаҕа өрөспүүбүлүкэ наукаҕа академиятын кытта АЛРОСА музейын ис хоһоонун толорууга үлэлэһэргэ соруйда.
«АЛРОСА музейа саҥардыллан арыллыаҕа. Манна Саха сиригэр алмааһы хостооһун историятын барытын көрдөрүөххэ сөп дии саныыбын. Бырабыыталыстыба уонна өрөспүүбүлүкэ наукаҕа академията манна үлэлэһиэхтэрин наада», — диэтэ Айсен Николаев.
Өрөспүүбүлүкэ баһылыга АЛРОСА музейа туризм сайдыытыгар улахан суолталаах буолуоҕун бэлиэтээтэ. Ол курдук, Д.И. Саврасова аатын сүгэр түмэлгэ Саха сиригэр хостоммут дьиҥнээх алмаастар уонна аан дойдуга аатырбыт алмаастар репликалара көрдөрүүгэ туруохтара.
АЛРОСА инвестиционнай кэмитиэтэ бэс ыйыгар бу бырайыагы салгыы ыытар туһунан быһаарыныы ылынна. Түмэл техническэй хааччыллыыта уонна экспозиционнай оборудованиета эмиэ учуоттанна. 2020 — 2024 сылларга ыытыллыбыт уонна 2025 — 2026 сылларга былааннаммыт үлэ барыллаан сууммата 331,3 мөл. солкуобай. Бырайыагы олоххо 2026 сыл олунньу ыйыгар киллэрэр санаалаахтар.
От ыйын 19 күнэ. Ил Дархан бу күн Алдан оройуонугар Хвойное диэн сиргэ «Селигдар» холдинг көмүһү ылгыыр саҥа фабрикатын үлэҕэ киллэрии тэрээһинигэр кытынна.
«Бу саҥа экологичнай эбийиэги аҕыйах сыл иһигэр туттулар. Селигдар утумнаах үлэтинэн, сомоҕо санаатынан сыалын ситистэ. Бу фабрика холдиҥҥа көмүһү хостооһуҥҥа улахан таһымҥа тахсар кыаҕы биэриэҕэ», — диэтэ Ил Дархан.
Фабриканы тутуу ороскуотун 15 млрд солкуобай диэн сыаналыыллар. Эбийиэк бырайыак быһыытынан кыамтата сылга 3 мөлүйүөн туонна руда уонна 2,5 туонна кыһыл көмүс. Селигдар саҥа фабрикатын үлэҕэ киллэрэн 2026 сылга бары эбийиэктэригэр 10 туоннаҕа тиийэ көмүһү хостуоҕа.
Хвойнай толору кыамтатыгар эһиил тахсар. Оччотугар холдинг көмүһү хостооһуна 2,5 туоннанан улаатыаҕа. Ити түмүгэр Селигдар көмүһү хостуур биэс бөдөҥ хампааньыйа ахсааныгар киириэҕэ, оттон Саха сирэ бу хайысхаҕа дойдуга инники күөҥҥэ тахсыаҕа.
От ыйын 19 күнэ. Ил Дархан «Селигдар» холдинг 50 сылыгар анаммыт тэрээһиҥҥэ кытынна. Кини хампааньыйа бэтэрээннэрин уонна үлэһиттэрин үбүлүөйүнэн итиитик, истиҥник эҕэрдэлээтэ. Айсен Николаев Селигдар историята – өрөспүүбүлүкэ көмүһү хостооһуҥҥа сүүс сыллаах килбиэннээх историятын сорҕото диэтэ.
«Селигдар – дойду көмүһү хостуур бөдөҥ хампааньыйаларыттан биирдэстэрэ. Бүгүн холдинг Хвойное диэн саҥа фабрикатын үлэҕэ киллэрдэ. Селигдар бары туруоруммут сыалын ситиһиэҕэ диэн эрэнэбин. Ааспыт сылга Саха сирин көмүскэ бырамыысалыннаһа 55 туонна көмүһү хостоото. Бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ бииртэн биир улахан бырайыактары олоххо киллэриигэ үлэни ыытабыт. Манна Селигдар сайдыыта-үүнүүтэ улахан суолталаах», — диэтэ Айсен Николаев.
Ил Дархан үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ холдинг үлэһиттэригэр дойду уонна өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай наҕараадаларын туттарда.
От ыйын 19 күнэ. Айсен Николаев Алдан оройуонугар сырыытыгар тутуу ыытыллар учаастактарын көрдө. Ол курдук, Алдан куоракка сири-уоту кэлимник сайыннарыы бырайыагынан Комарово уулуссаҕа элбэх кыбартыыралаах 18 дьиэни, 240 миэстэлээх оҕо уһуйааннаах, 450 үөрэнээччигэ аналлаах оскуоланы уонна элбэх таһымнаах сылаас паркины, итиэннэ сквердээх тупсаҕай кытылы тутарга былаанныыллар.
«Алдан оройуонун эрэллээх партнёра – «Саха сирин тимир суоллара» хампааньыйа сири-уоту кэлимник сайыннарыы бырайыагынан элбэх кыбартыыралаах дьиэлэри тутар былааннаах. Бу бырагыраама олоххо толору киирэригэр эрэнэбин», — диэтэ Айсен Николаев.
Маны сэргэ Ил Дархан Алдан куоракка элбэх кыбартыыралаах 3 саҥа дьиэни тутуу хаамыытын көрдө. Бу эбийиэктэри «Доступное арендное жильё в ДФО» диэн дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит бырагырааматын чэрчитинэн туталлар. Бу дьиэ-уот эдэр специалистарга, устудьуоннарга уонна агропромышленнай комплекс үлэһиттэригэр аналлаах. Квартиралары куортамнааһын федеральнай уонна эрэгийиэн бүддьүөтүттэн субсидияланыаҕа.
Саха сирин күндү олохтоохторо! От ыйын уйгутуттан толору сомсоргутугар, ситиһиилээх үлэни, үчүгэй сынньалаҥы баҕарабын, этэҥҥэ буолуҥ!
Афанасий Ноев