Биһиги, бука бары, XX үйэҕэ төрөөбүт, олорбут, үлэлээбит дьон дьылҕабыт арааһынай. Сорох үйэ саҥатыгар, сорох ортотугар, сорох бүтүүтүгэр төрөөн олорор. Ол иһигэр бу үйэ, араас киһи үөйбэтэх, өйдөөбөтөх түгэннэригэр түбэһэн, киниэхэ бэриллибит болдьоҕун ситэ олорбокко, элбэх киһи эрдэ күн сириттэн туораабыттара.
Аан дойду, Россия историятын ырыппакка туран, аҥаардас Саха сирин историятыгар, XX-с үйэ бу иннинээҕи историческай үйэлэртэн элбэх уратылардаах үйэ кэлэн бүтэн эрдэҕэ.
Кылгастык быһыта тардан эттэххэ, бу үйэ саҥатыгар аан дойдуну аймаабыт В.И. Ленин сирдьиттээх Коммунистическай партия салалтатынан ыытыллыбыт Октябрьскай революция кыра-хара норуокка,үлэһит-бааһынайга Сэбиэт былааһын биэрбитэ, ыраахтааҕы былааһын суулларбыта. Капитализм аан дойдутааҕы адьырҕалара эдэр Сэбиэскэй былааһы сууллараары Антанта сэриитин киллэрбиттэрэ, Россияҕа гражданскай сэриини күөртээбиттэрэ. Ол сабыдыала биһиги Сахабыт сирин эмиэ таарыйбыта, оннооҕор биһигини – Нам улууһун, ыраах хоту сытар Булуҥ уокуругун кытта тымныы тыынынан хаарыйбыта, кыһыл хаанынан сууннарбыта.
Ол эрээри оччотооҕу дьон, ордук эдэр ыччат, көҥүлгэ,дьоллоох, сырдык олоххо тардыһыыта күүстээх буолан,Коммунистическай партия салалтатынан кыайбыта. Сэбиэт былааһа олохтоммута. Бэрт элбэх эрэйинэн кэрчик-кэрчик социализм бириинсиптэрэ олоххо киирэн барбыта,культурнай революция, индустриализация, холбоһуктааһын, сир үллэһигэ баран оннуларын булан барбыттара.
Эмискэ үйэ ортотугар немецкэй фашизм сэриинэн саба түһэн, Сэбиэскэй Сойууһу эһээри, соҕотох социалистическай государствоны, кини норуотун суох гынаары киэҥ айдааны тардыбыта, элбэх иэдээни аҕалбыта. Элбэх киһибитин сүтэрэн, экономикабыт сатарыйан, алдьархайдаах сору-муҥу көрөн туран улахан охсуһуунан, хорсун, тулуурдаах героическай үлэнэн ынырык күүстээх адьырҕаны — немецкэй фашизмы үнтү сынньан, Сэбиэскэй социалистическай Ийэ дойдубутун быыһаан, күргүөмнээх-көхтөөх, айар-тутар үлэнэн аҕыйах сылынан экономическай, культурнай, социальнай өттүнэн чөлүгэр түһэрбиппит.
Дьэ тупсан дойдубут научнай-техническай өттүнэн сайдан, саҥа суолугар үктэнэн эрэр кэммитигэр 80-с сыллартан аны «уларыта тутуу», «түргэтэтии» диэн албын«демократическай» лозунунан саптынан, Коммунистическай партияны эһэн, социалистическай суолтан туораан, «дьиикэй ырыынак» диэн ааттанар капиталистическай тутулга төннөр аартыкка киирэн, XXүйэбит бүтүүтүгэр туохха тиийэрбитин билбэккэ айаннаан иһэбит.
Дьэ, бу маннык эриирдээх-мускуурдаах XX үйэни саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри тыыннаах илэ хараҕынан көрбүт, эт кулгааҕынан истибит, өйүнэн-санаатынан, илиитинэн-атаҕынан үлэлэспит, охсуспут, тутуспут тыыннаах баар киһи аҕыйаан тарбахха баттанар.
Оннук дьонтон биирдэстэрэ — биһиги биир дойдулаахпыт, билигин Дьокуускай куоракка олорор Протопопов Данил Софронович туһунан кылгастык ахтан-санаан ааҕааччыларбар билиһиннэриэхпин баҕарабын.
Данил Софронович төрүттэрэ Нам улууһун Муччуку (билиҥҥинэн 2 Хомустаах) нэһилиэгин Чолбон аҕатын ууһун дьоно. Эһэтэ Михаил Протопопов Софрон диэн соҕотох уоллааҕа. Бу уол 1882 сыллаахха төрөөбүтэ. Софрон аҕата эрдэ өлбүтэ. Инньэ гынан, ийэтэ Ефросинья Саввичналыын иккиэйэҕин олорбуттар. Ийэтэ уолун Софрону улуус киинигэр Куонта Кириэскэ үөрэттэрэн, уол көҥүллүк ааҕар-суруйар, суоттуур буолбутун кэннэ, бэйэтин нэһилиэгэр суруксутунан үлэлиир. Онтон сотору кэргэннэнэн, 1906 сыллаахха бастакы уолу – Данилы төрөтөллөр. Данил ийэтэ эрдэ, кини балтараа саастааҕар,өлбүт.
Оттон аҕата Сэбиэскэй былаас буолбутун кэннэ, нэһилиэгэр нассовет чилиэнинэн уонна суруксутунан үлэлии олорон, 1924 сыллаахха 42 сааһыгар ыалдьэн өлбүтэ.
Данил быраата Хрисанныын тулаайах хаалбыттара. Хрисанкыра этэ, ону аймахтара иитэ ылбыттара. Оттон Данил ити сыл Куонта Кириэһин биир кэлим үлэ оскуолатын алтыс кылааһын бүтэрэн баран, салгыы үөрэнэр кыаҕа суох буолан, төрөөбүт нэһилиэгэр Муччуку Сэбиэтигэр секретардабыта. 1927 сылтан Нам улууһун исполкомугар дьыала бэрийээччинэн уонна кассирынэн үлэлиир. Дьэ, ити курдук, XX үйэ саҕаланыытыгар кини бастаан үлэһит буолар. Бастакы Сэбиэскэй былаас кэмигэр сир үллэһигэр,хотону дьиэттэн араарыы, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһин,Моой үрэххэ, Көмүстээх Алдаҥҥа таһаҕас таһыыта, тыа хаһаайыстыбатын холбоһуктааһын үлэтин Нам улууһун,кэлин оройуонун эппиэттээх үлэһитин быһыытынан актыыбынай кыттыыны ылсыбыта. Хоту Булуҥ уокуругар,Эдьигээн улууһугар үлэлиир кэмигэр Сэбиэскэй былааһы көмүскээн, бандьыыттары утары саа тутан охсуһуу кыһалҕатын билбитэ.
Онтон Аҕа дойдуну немецкэй фашизмтан көмүскээһин 1941-1945 сылларга эппиэттээх советскай-партийнай үлэҕэ сылдьан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин масштабынан, Ньурбауонна Булуҥ оройуоннарыгар өстөөҕү үлтүрүтүүгэ күүс-көмө буолар сыалга түмэн, тыылга Коммунистическай партия аатыттан дьону үлэҕэ түмүүгэ элбэх өрүттээхтэрийэр-иитэр үлэни тэрийсибитэ, тыылга Кыайыыны уһансыбыта.
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кэнниттэн Булуҥ, Таатта оройуоннарыгар ССКП райкомун бастакы секретарынан,Нам оройуонугар райсовет председателинэн,солбуйааччынан үлэлээбит кэмнэригэр дойду экономикатын чөлүгэр түһэриигэ, дьиҥнээх социализмы тутууга туох билиитин, дьоҕурун, сыратын биэрэн туран үлэлээбитэ. Ол былаһын тухары тус бэйэтин билиитин хаҥатан, элбэх советскай-партийнай куурустарга үөрэммитэ.
1963 сыллаахха республиканскай суолталаах персональнай биэнсийэҕэ тахсан да баран, революционнай, бойобуой уонна үлэ албан аатын кулуубун актыыбынай чилиэнин быһыытынан өрөспүүбүлүкэ общественноһын, ыччатын ортотугар араас өрүттээх тэрийэр-иитэр суолталаах үлэни ыыппыта.
Мин Данил Софронович Протопоповы 1945 сыллаахха Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бүтэ илигинэ, аан бастаан Булуҥ оройуонугар Коммунистическай партия райкомун бастакы секретарынан үлэлиир кэмигэр көрсүбүтүм. Онно кулун тутарга НКВД-тан уурайан баран, саҥа аһыллыбыт ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйдэрин куурсугар үөрэнэ сылдьан, куурус аһыллыытыгар кылгас тыл этиитин истибитим. Онтон куурсу бүтэрэн баран, хоту Быыкап Мыыс нэһилиэгэр ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн уонна комсомольскай тэрилтэ секретарынан ананан үлэлии барбытым.
1945 с. күһүн атырдьах ыйын бүтүүтүгэр райком секретара Протопопов Д.С. илии баттааһыннаах телеграмма туппутум. Ол телеграмманы тутаат, Күһүүргэ (оччотооҕу оройуон киинигэр) «Пятилетка» борохуотунан тахсыбытым. Райкомҥа кэлбитим. Тоҥсуйан секретарь кабинетыгар киирбитим уһун, хатыҥыр, көнө уҥуохтаах, гимнастеркалаах, кэтит курдаах киһи кыһыл сукуна сабыылаах остуол кэнниттэн илиитин ууммутунан кэлэн дорооболоһон олоппоско олорто уонна: «Эн Замятин Уйбаача оҕотоҕун дуо?» — диэн ыйытта. «Ээх», — диэн эппиэттээтим. «Эн ийэҕин, аҕаҕын, дьоҥҥун барыларын билэбин ээ, биһиги биир муччукуларбыт, биир нэһилиэккэ үөскээбиппит. Дьонуҥ манна, Булуҥҥа, киирбит сурахтаахтара, ханна баалларый, хайдахтарый?» — диэтэ. «Быыкапка хааллылар, үчүгэйдэр», — диэтим. Ити курдук билсэн баран эттэ: «Бүгүҥҥүттэн ыла эн Булуҥнааҕы ЫБСЛКС райкомун инструкторынан ананаҕын, онон Емшановаҕа уонна Ефимовка таҕыс, атынын барытын кинилэр дьаһайыахтара, олорор сиргин эмиэ быһаарыахтара», — диэбитэ. Онон мин 1945 с. балаҕан ыйын 1 күнүттэн 7 кылаас үөрэхтээх киһи комсомол үлэһитэбуолбутум. Онтон сиэттэрэн, салайар үлэҕэ сыстан испитим. Бу суолга үктэнэрбэр, бастакы ааны аспыт биир дойдулаахпар, Д.С. Протопоповка улахан махтал тылбын тиэрдэбин.
Түмүктээн эттэххэ, Сэбиэскэй былааһы тутуспут,гражданскай сэрии кыттыылааҕа, тыыл бэтэрээнэ, Бочуот знага уордьан уонна элбэх үлэ мэтээллэрдээх персональнай пенсионер Данил Софронович 89 сааһыгар сылдьар, сэргэх сэбэрэлээх, ыраас, чаҕылхай өйдөөх. Итэҕэһэ диэн хараҕынан мөлтөөтө. Ол да буоллар, билиҥҥи олох күннээҕи сонунун истэ-билэ, ырыҥалыы олорор, дьиҥнээх XX үйэ актыыбынай дьылҕалаах дьонноруттан биирдэстэрэ. Эһиил ахсынньыга 90 сааһын туолар.
Онон Улуу Кыайыы 50 сыллаах үбүлүөйүнэн Д.С. Протопоповы истиҥник эҕэрдэлээн туран, өссө 2000 сылы түмүктээн, XXI үйэ түннүгүн өҥөйөн көрөрүгэр баҕарыаҕыҥ!
Терентий ЗАМЯТИН,
РСФСР үтүөлээх экономиһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтинноруотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Нам улууһун бочуоттаах гражданина