И.Е. Винокуров аатынан Хатыҥ-Арыытааҕы историяны уонна кыраайы үөрэтэр түмэлгэ «История кэрэһитэ-түмэл экспонаттара» диэн, алтынньы 29 күнүгэр комсомол күнүн көрсө тэрээһин ыытылынна.
Үөрүүлээх тэрээһини быыстапкалыыр салаа сэбиэдиссэйэ Анна Васильева ыытта. Көрсүһүүгэ И.Е. Винокуров аатынан Хатыҥ-Арыы орто оскуолатын 8-с кылааһын үөрэнээччилэрэ кыттыыны ыллылар. Тэрээһин иннинэ Анна Васильева Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин урукку комсомуол үлэтин оҕолорго, ыалдьыттарга кылгастык сырдатта.
«Ленинскэй Комсомол быйыл 108-с сылын бэлиэтиир. Комсомол диэн ыччат тэрилтэтэ аан бастаан 1918 с. тэриллибитэ. Нам улууһугар 1921 с. бастакы комсомольскай ячейкалар баар буолбуттара. Оччотооҕу Куһаҕан Ыал нэһилиэгиттэн бастакы комсомолецтар Гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылаахтара, онтон Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар турууласпыт дьон буолаллар. Евсеев Семен Спиридонович бастакы комском ячейка секретара, солбуйааччы Винокуров Роман Кириллович. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр бастыҥ комсомолецтар фроҥҥа ыҥырыллан үгүстэрэ сэрии толоонугар хаалбыттара. Евсеев Иван Максимович разведчик буолбута, геройдуу өлбүтэ, Евсеева Вера Максимовна бастакы тракторист дьахталлартан биирдэстэрэ. 60-70 сс. «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх» ыччат –комсомольскай фермалара баар буолбуттара.
Нэһилиэкпитигэр 2012 с. «Ылдьаа ыччаттара» оҕо хамсааһына ситиһиилээхтик үлэлиир».
Тэрээһин ыалдьыттара: СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «СахаЛесРесурс» тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ, 1997-2009 с Өлүөхүмэ улууһун баһылыга, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Правительствотын председателин солбуйааччытынан үлэлээбит, Өлүөхүмэ улууһун бочуоттаах олохтооҕо В.В. Омуков.
Донской Михаил Михайлович- 1998-2007 сылларга Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР культуратын, үөрэҕириитин, ыччат политикатыгар туйгуна, 1998-2014 с. СР культураҕа уонна духовнай сайдыыга министирин солбуйааччыта, Үөһээ Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Николаев Филипп Васильевич «Нам улууһа» муниципальнай оруйуон баһылыгын солбуйааччыта, Сивцев П.И. аатынан Нам улууһун историко-этнографическай түмэл видеоархив харайааччыта Анастасия Степановна Заболоцкая. Хатыҥ-Арыы нэһилиэк баһылыга Иван Дмитриевич Ноговицын уонна нэһилиэк олохтоохторо ыалдьыттаатылар.
Түмэл сэбиэдиссэйэ Михаил Владимирович Нестеров кэлбит ыалдьыттарга түмэли көрдөрөн, нэһилиэк историятын кылгастык сырдатта.
Бүгүҥҥү Улуу комсомол күнүгэр тэриллибит көрсүһүү, бэлиэ түгэнинэн Виктор Омуков түмэлгэ пионерскай горн уонна барабан бэлэх ууммута буолла. Виктор Викторович үлэтин таһынан биир дьикти дьарыгынан «Русское географическое общество» общественнай хамсааһын чилиэнэ буолар. Кини экспедицияны кытары нэһилиэктэри, тыалары , арыылары кэрийэ сылдьан былыр үйэҕэ быраҕыллыбыт, дьэбин буолбут тимир экспонаттарын булан, үөрэтэн, ону чөлүгэр түһэрэн, тиэйэн аҕалан памятник-экспонат быһыытынан туруоруута буолар.
Салгыы Виктор Омуков ыалдьыттарга кэпсээнин билсиҥ:
— Сэбиэскэй сойуус оҕолоро дьоллоох оҕолор буолабыт. Биһиги көрөрбүтүгэр сайдыы кэлбитэ. Эһиги оҕолор улуу дьоннор сыдьааннара буолаҕыт. Мин 2015 сыллаахха общественнай түмсүүгэ киирэн, памятниктары сөргүтүүгэ үлэлэһэн кэллим. 1999 сыллаахха Өлүөхүмэ отчуттара арыыга хаалбыт трактор арааматын көрдөрбүттэрэ. Онно мин 33 саастаах этим, хаһан эрэ кыаҕырдахпына бу тракторы хайаан да чөлүгэр түһэриэм диэн санаабытым.
2015 с. ГУП ЖКХ генеральнай дириэктэрэ буолан бараммын, тракторбын булан үөрэтэн, чөлүгэр түһэрии үлэтин ыыппыппыт. Ол курдук, 2016 — 2017 сс. үлэ ыыппыппыт. Трактор историятын үөрэтэн көрбүппүт. Саха сиригэр «Сталинец-60» трактордар 1936 сыллаахха кэлбиттэр эбит. Усть-Куттан Челябинскай тракторнай завод оҥорбут трактордарын, 15-20 тн.прицептаах эбиттэр. Большой Невертан ас-таӈас, горючай тиэйэн аҕалаллар эбит.
Саха сиригэр маннык 10 тракторы 35 Челябинскай комсомолецтара ахсынньы ыйга аһаҕас кабината суох тракторы ыытан, тохсунньуга Саха сиригэр аҕалан туттарбыттар. Бу 10 трактортан Нам, Өлүөхүмэ, Мэҥэ-Хаҥалас о.д.а оруйуоннарга биирдии тракторы түҥэппиттэр. 1937 с. бу трактордар оруйуоннарга үлэлээн бараллар. 1941 сыллаахха сэрии саҕаламмытыгар, трактордары барытын хомуйан сэриигэ ыыталлар. Бу биир эрэ трактор арыыга баар буолан хаалан хаалбыт. 2017 сыллаахха биһиги бу «Сталинец-60» тракторы Челябинскай заводу кытары сибээс олохтоон, таҥан, хомуйан бараммыт экспонат-памятник быһыытынан ГУП «ЖКХ» , «Синема» кинотеатр таһыгар туруоран үөрүүлээх быһыыга арыйбыппыт.
Иккис проекпыт: Чинкэҥҥэ 30 тн. паровоз котелун булбуппут. Былыр уот биэрэр паровой котел эбит. 1941 с. тыаҕа уот биэрбит котел буолар. Манна эмиэ үлэ бара турар.
Биирдэ якорьдаах-штурвал булбуппут. Штурвалга «Кама» диэн суруктаах этэ. Ону историктар үөрэтэн бараннар 1910 сыллаахха оҥоһуллан Саха республикатыгар 1960 с. үлэлээбит баржа штурвала, якоря буолбута. 2019 с. бу якордаах штурвалы ЛОРП аттыгар туруорбуппут. Өлүөхүмэҕэ урут газ, нефть хостоммут сирдэрэ буолар. Манна буровой станоктары буламмыт, хомуйан эмиэ памятник оҥорон билигин газ, нефть университитетын таһыгар туруорбуппут.
Урут мин Зырянка музейыгар көрбүтүм. Саха сиригэр 1953 с. паровоз үлэлээбитин. Ол кэннэ уонтан тахса сыл көрдөөммүт дьэ буллубут. Үрэххэ олох тимирэн сытарын булан «Железные дороги Якутии» кэпсэтии ыытан, ити паровоһу чөлүгэр түһэрии үлэтин ыытан сотору туруоруохпут.
Маннык үһүйээн баар: былыр дьоннор Дьааҥы хайатын анараа өттүгэр тиийбэтэх сирдэрэ эбит. Биир киһи «хат» ытын суолун батыһан Дьааҥы хайатын аһары түһэн тахсыбыт. Олус элбэх нэлэмэн сир баарын көрөн, кэлэн хаһаайыныгар тыллаабыт. Ол кэннэ ол ыт суолун батыһаннар Верхоянскай хайытын туораан онно олохсуйан олорон барбыттар. Ол хайа билигин «Буос ыт аартыга» дэнэр. Ол хайаҕа эмиэ ити «Буос ыт» памятнигын туруоруохтаахпыт.
Никольскай түмэлигэр сылдьан мас ыстыык, саалара маһын көрөммүт, дьиҥнээх ыстыык бэлэхтээбиппит. Сангар түмэлигэр «швайцер» автомат, Чурапчы түмэлигэр оригинал «швайцер» автомат, Кустуур Эбээн Бытантай оскуолатын музейыгар сэбиэскэй былаахтары бэлэх ууммуппут. Бу саас муус устар ыйыгар Хатырык түмэлигэр сылдьаммыт «пионер» уол, кыыс барабана, горна суоҕун көрөммүт, бүгүн бэлэх барабан уонна горн аҕаллыбыт диэн туран урукку пионерскай оҕо сааһын санаан горну тыаһатан көрдөрдө.
Көрсүһүүгэ ыалдьыттар бэйэлэрин кэргэттэрин, сиэттэрин илдьэ сылдьан түмэли көрдерөн, историяны билиһиннэрэллэр эбит.
Михаил Донской Саха сиригэр 57 государственнай музей баарын бэлиэтээтэ. Олортон биирдэстэрэ бу И.Е. Винокуров аатынан Хатыҥ Арыытааҕы историяны уонна кыраайы үөрэтэр түмэл буоларын эттэ. Түмэл сүрүн оруола кэнэҕэски ыччаттарга ананар, историяны ыччат хайдах баарынан, буолбутун билиэхтээх диэн тоһоҕолоото. Виктор Омуковтыын общественнай үлэлэрин, бырайыактарын сырдатта. Түмэлгэ кэлэн олорор үөрэнээччилэр историяны сэҥээрэллэрин, билэллэрин бэлиэтээн эттэ.
Ыалдьыттарга махтал тылларын Филипп Николаев тиэртэ, Иван Ноговицын махтал тылларын тиэрдэн туран нэһилиэк дьаһалтатыттан махтал суругун туттарда. Түмэл сэбиэдиссэйэ Михаил Нестеров Улуу комсомол күнүгэр бэртээхэй бэлиэ түгэн үүммүтүн, түмэл экспоната хаҥаабытын бэлиэтээн эттэ уонна махтал суругун туттарда. Оскуола үөрэнээччилэригэр, хаһан баҕар олус күүскэ баҕардахха, уонна онно дьулустахха баҕа санаа туолуон сөбүн эттэ.
Сахабыт сирэ олус баай историялаах, үһүйээннээх, маннык Виктор Омуков уонна Михаил Донской курдук энтузиаст дьоннор баалларын тухары, историябыт кэҥии, кистэммит булулла, үөрэтиллэ туруоҕа, бар дьоҥҥо холобур буолуоҕа диэн эрэнэбит.
Надежда Сивцева