Дойдубутугар атырдьах ыйын 9 күнүгэр тутааччыкүнэ бэлиэтэнэр
Дойдубут үрдүнэн бэлиэтэнэр тутааччы күнүн көрсө,“Эҥсиэли” хаһыат бүгүҥҥү ыалдьыта “Нам улууһа” МО баһылыгын бастакы солбуйааччыта Анатолий Павлов. Кинини кытта улууспутугар тутуу үлэтин тула кэпсэттибит.
–Анатолий Иаванович, ааспыт 2025 с. түмүгүнэн Нам улууһугар төһө саҥа дьиэ тутулунна? Былаан туолла дуо?
—Ааспыт 2025 сыл түмүгүнэн улуус үрдүнэн уопсайа 17 835 кв.м. иэннээх олорор дьиэ тутуллан, туруоруллубут сыллааҕы былаан туолбута. Уопсай киирбит дьиэ иэниттэн 16 993 кв.м. чааһынай олорор дьиэ, 842 кв.м. элбэх квартиралаах олорор дьиэлэр, ол иһигэр Намҥа 12 квартиралаах, Модут нэһилиэгэр 4 квартиралаах дьиэлэр.
—Сыл түмүгүн таһаарыыга тутуу салаатыгар ханнык нэһилиэк үчүгэй көрдөрүүлэннэ?
-Сыл түмүгэ куруутун буоларын курдук, нэһилиэктэр 3 бөлөххө араарыллан түмүктэрэ тахсар. Онно көрүллэр өрүттэринэн нэһилиэнньэ ахсааныгар төһө иэннээх олорор дьиэ киирбитэ, нэһилиэк көстүүтүн тупсарар төһө объект уонна төһө инфраструктура объектара үлэҕэ киирбитэ учуоттанар. Ол түмүгүнэн, 2025 сылга улахан нэһилиэктэргэ – Ленскэй, ортолорго – Модут, кыраларга – Арбын нэһилиэктэрэ бастыҥнарынан ааттаммыттара.
–Ааспыт сыллаахха Кыайыы 80 сылын бэлиэтээбиппит. Кыайыы сквердэрин сөргүтэр, өрөмүөннүүр үлэ барда дуо?
-Былырыыҥҥы Улуу Кыайыы 80 сылын бэлиэтииргэ бэлэмнэнэн улууспут киинигэр Нам с. “Кыайыы скверигэр”сүрүн өрөмүөн үлэтэ 2024 — 2025 сылларга ыытыллыбыта. Ол чэрчитинэн, саҥа стендэлэр туруоруллубуттара, капитальнай өрөмүөн үлэтэ барбыта. Ону таһынан үгүс нэһилиэктэргэ Кыайыы сквердэригэр өрөмүөн уонна сөргүтүү үлэлэрэ барбыта.
–Саҥа сквер тутулунна дуо?
—Ааспыт сылга Хамаҕаттаҕа “Эдэр ыччат Аллеята”, Модукка “Ийэ скверэ”тутуллубуттара. Быйыл Таастаахха Эдэр ыччакка уонна Анал байыаннай дьайыы кыттылаахтарыгар анаммыт сквер тутулуннулар. Нам сэлиэнньэтигэр И.Е. Винокуров аатынан скверга быйыл үбүлүөйдээх сылыгар сөргүтүү үлэтэ барыахтаах.
–Тутуу эйгэтигэр нэһилиэктэр федеральнай, региональнай, ведомственнай программаларыгар төһө кыттыыларый?
-Нэһилиэктэрбит араас программаларга кытталлар, сорох нэһилиэктэр хас да программаҕа сайаапкалыыллар, сорохтор, чуолаан, биир программаҕа киирсэллэр. Программаҕа кыттарга элбэх ирдэбиллэр бааллар. Холобур, нэһилиэк бюджетыттан хос үбүлээһин оҥорор, нэһилиэк дьонун ахсаана эмиэ учуоттанар, нэһилиэктэр ону барытын көрүнэн кытталлар.
–Хото ханнык программаҕа киирсэллэрий? Граҥҥа тиксэллэр дуо?
-Нэһилиэктэрбит ордук күүскэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин үбүн-харчытын министиэристибэтэ сылын аайы биллэрэр олохтоох нэһилиэнньэ инициативатын өйүүрпрограмматыгар (ППМИ) кытталлар. Ол курдук, былырыын биллэриллибит куонкурус түмүгүнэн Нам улууһуттан 23 сайаапка барбытыттан 17-тэ куонкуруһу ааһан, быйыл харчы көрүллүбүтэ, ол барыта нэһилиэк сайдыытыгар ананар.
–Улууспут кэлимник сайдар кэскиллээх былааныгар үлэ хайдах барарый?
—Улууспут кэлимник сайдарыгар былааннаах үлэ бары хайысханы хабан ыытыллар. Улуус дьаhалтатыгар тутуу отдела уонаа биир кэлим сакаасчыт тэрилтэтэ үлэлииллэр. Тутуу отдела муниципальнай программалары, инники былааннары улуус атын отделларын, нэһилиэктэр дьаһалталарын уонна министиэристибэлэри кытта үлэлэһэн,наардаан бэлэмниир, биир кэлим сакаасчыт тэрилтэтэ тутуллар объектар бырайыактыыр сорудахтарын, бырайыак оҥоруутун уонна тутуутун салайар уонна хонтуруоллуур. Ол иһигэр үөрэх, доруобуйа харыстыбыла, культура, спорт салааларыгар уонна суолу тупсарар үлэлэр бараллар.
–Кылаабынай архитекторынан ким үлэлиирий?
—Нам улууһун кылаабынай архитекторынан Маркова Александра Егоровна 2025 сыл кулун тутар ыйыттан үлэлии сылдьар.
–Улууспутугар тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕолору дьиэнэн хааччыйыы программата хайдах үлэлиирий?
—2024 сыллаахха улуус үрдүнэн тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт 9 оҕо олорор усулуобуйатын тупсардылар. Кинилэргэ анаан Нам сэлиэнньэтигэр, Аппааныга уонна Хамаҕаттаҕа 7 чааһынай дьиэ уонна 2 кыбартыыра бэрилиннэ. 2025 сылга Хамаҕатта нэһилиэгэр 5 чааһынай дьиэ бэрилиннэ. Бу кэнники сылларга оҕолор бэйэлэрин хаһаайстыбаларын тэринэллэригэр анаан сирдээх-уоттах дьиэнэн хааччыйабыт.
–Нам с. тутулла турар 450 миэстэлээх саҥа оскуола үлэтэ ааспыт 2025 с. үп-харчы кырыымчыгынан тохтообута. Быйыл тутуу үлэтэ салҕанар дуо? Хаһан түмүктэниэҕэй?
—Нам сэлиэнньэтигэр 450 үөрэнээччигэ аналлаах оскуола тутуутун сакаасчыта Саха өрөспүүбүлүкэтин “Биир кэлим сакаасчыт сулууспата” тэрилтэтэ буолар, тутуута бу күһүн салҕаныаҕа. Саҥа оскуола 2027 сылга үлэҕэ киирэрэ былааннанар. Билиҥҥи туруганан оскуола фундамена, ис-тас эркиннэрэ, таһынааҕы инженернай ситимнэрэ, күрүөтэ бүтэн турар. Сыл бүтүөр диэри объекка иһинээҕи үлэлэр саҕаланара былааннанар.
–Улууспут «Хаарбах уонна саахалланар туруктаах дьиэттэн дьону көһөрүү» федеральнай программа үһүс этаба хаһан саҕаланарый? Ханнык нэһилиэктэр хабылыннылар?
—«Хаарбах уонна саахалланар туруктаах дьиэттэн дьону көһөрүү» программа үһүс этаба өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн иккис этап түмүктэннэҕинэ саҕаланара былааннанар. Улууспут 19 нэһилиэгиттэн 16 нэһилиэккэ хаарбах туруктаах дьиэлэр бааллар. Олохтоох дьаһалталар ол дьиэлэр докумуоннарын анал федеральнай системаҕа киллэрэн, бэрэбиэркэ ааһа тураллар.
–Улууспут киинигэр үһүс этапка хас МКД тутуллара былааннанарый? Онно хабыллар хаарбах уопсай дьиэлэр уочараттара бэрээдэктэннэ дуо?
—Билиҥҥи туругунан, улууспут киинигэр уопсайа 16 289 кв.м. иэннээх, быһа холоон, 12 уопсай дьиэ тутуллуохтаах. Уочараты бэрээдэктиир үлэ миэстэтигэр олохтоох дьаhалтаны кытта ыытыллар.
—Түбэҕэ саҥа оскуола-сад тутуута тохтоон турар. Ол хаһан салгыы ыытыллыаҕай?
—Түбэ нэһилиэгэр 60/30 миэстэлээх оскуола-сад тутуутун сакаасчыта Саха өрөспүүбүлүкэтин “Биир кэлим сакаасчыт сулууспата” тэрилтэ буолар, тутуутун үлэлэрэ 2027 сылга салгыы ыытыллара былааннанар.
–Нэһилиэнньэ саҥа кытаанах бөх полигонун (ТБО) уонна убаҕас бөҕү ыраастыыр (ЖБО) тутуулары туруорсубута ыраатта. Итиннэ туох үлэ барарый?
-2028 сылга диэри билиҥҥи сыбаалкабыт ыраастанан (рекультивацияланан) сабыллан, ити сири чөлүгэр түһэриэхтээхпит. Ол оннугар Нам сэлиэнньэтиттэн арҕаа туһаайыыга, 5 км. тэйиччи сиргэ, экологическай-санитарнай ирдэбиллэргэ толору сөп түбэһэр саҥа учаастак буламмыт, дөкүмүөннэтэн, оройуон бас билиитигэр анаттыбыт. Ону сэргэ, экологическай-санитарнай хонтуруол тэрилтэлэрин кытары сөбүлэһиини аһаран, ити сиргэ кэлэр кыстыкка,ЖКХ министиэристибэтин кытта үлэлэһэн, кыһыҥҥы суолунан хоту оройуоннартан 3 бөх уматар оһох кэлиэхтээх. Салгыы суола, бетон былаһаакката, сарайа, күрүөтэ-хаһаата тутуллуохтаах.
Убаҕас тобохтору кутар (ЖБО) полигона саас ириэрии кэмигэр кутталы үөскэтэр балаһыанньатын суох гынар туһуттан, тулатынан кумаҕынан үрдэтии үлэлэрэ оҥоһулуннулар. Кэлэр сылларга хайаатар да ыраастыыр оборудованиелары аҕалан үлэлэтэр сыалтан Ленскэй нэһилиэк дьаhалтатын кытта бырайыак оҥоһуллуутугар тэрээһин үлэлэр бара тураллар.
–Анатолий Иванович, тутуу күнүн көрсө, тутуу эйгэтин үлэһиттэригэр, бэтэрээннэригэр туох санааны тиэрдиэҥ этэй?
-Күндү тутуу эйгэтин үлэһиттэрэ уонна бэтэрээннэрэ барыгытын идэлээх бырааһынньыккытынан ис сүрэхтэн эгэрдэлиибит! Тутуу — олох сайдыытын уонна тирэҕин төрүтэ. Эһиги илиигитинэн улууспут уонна өрөспүүбүлүкэбит кэрэ көстүүтэ, дьон-сэргэ олорор дьиэтэ-уота, үөрэнэр оскуолалара уонна уһуйааннара тутуллаллар. Эһиги тулуурдаах уонна ыарахан үлэҕит иһин махталбытын биллэрэбит. Туппут дьиэлэргит үйэлэргэ бөҕө, ичигэс уоннауйгулаах буоллуннар! Былааннаргыт барыта туоллуннар, үлэҕитигэр саҥа ситиһиилэри, дьиэ кэргэҥҥитигэр дьолу уонна чэгиэн доруобуйаны баҕарабыт!
Касьян ОЛЕСОВ-Олук