Уһулуччулаах общественнай уонна политическай деятель И.Е. Винокуров саха интеллигенциятын, чуолаан, суруйааччылар ортолоругар улахан аптарытыатынан уонна ытыктабылынан туһанара. Репрессиялар сылларыгар кини улахан дуоһунастарга олорон саха литературатын төрүттээччилэри А.Е. Кулаковскайы, А.И. Софроновы уонна Н.Д Неустроевы буржуазнай национализмҥа буруйдааһыны сорунуулаахтык утарбыта.
***
Биллэрин курдук, 1928 сылтан бу суруйааччыларга үрдүкү партийнай органнар өттүлэриттэн сыһыан тосту уларыйбыта. БСКП(б) 1928 с. атырдьах ыйын 9 күнүттэн «Саха тэрилтэтигэр балаһыанньа туһунан» уурааҕынан, биллиилээх партийнай деятеллэр Аммосов, Барахов, Васильев о.д.а. сойуолааһыҥҥа түбэспиттэрэ. Аҥаардас кинилэринэн эрэ сөп буолбакка, буржуазнай национализмҥа национальнай интеллигенция чулуу дьонун, ол иһигэр суруйааччылары буруйдааһын күүһүрбүтэ. Мантан сиэттэрэн, партия Саха сиринээҕи обкомун бюрота 1943 с. кулун тутар 1 күнүнээҕи уурааҕынан, саха бастакы суруйааччыларын айымньылара ис хоһооно реакционнай, буржуазнай националистическай көрүүлэрдээх диэн сыанабыл биэрбитэ.
Оччолорго эдэр историк Г.П. Башарин бу үс бастыҥ суруйааччыларбыт литературнай айымньыларын дириҥник ырытан баран, ханнык да буржуазнай национализм суоҕун чуолкайдаан, үрдүкү партийнай тэрилтэлэр кинилэри саха литературатын төрүттээччилэр уонна саха норуотун сырдатааччылар быһыытынан билинэллэригэр боппуруоһу туруорбута. Ону ааһан бэйэтин көрүүлэрин республика хаһыаттарыгар бэчээттээбитэ, онуоха И.Е. Винокуров улахан көмөнү оҥорбута. Историк Е.П. Антонов суруйарынан, 1943 с. Илья Винокуров Киин Партийнай Комиссияҕа суругар обком 1 секретара И.Л. Степаненко саха бастакы суруйааччыларын литературнай нэһилиэстибэлэрин дьылҕатын быһаарыыны обком секретара С.А. Бордонскайга сүктэрдэ диэбит. Бу Бордонскай саха литературатын классиктарын «националистарынан» уонна «реакционердарынан» ааҕара, ону таһынан, кинилэр айымньыларын үөрэх заведенияларгар үөрэтиини бопсоро.
И.Е. Винокуров маннык принципиальнай сыһыаныттан сиэттэрэн, партия обкома «Саха суруйааччылара Кулаковскай, Софронов уонна Неустроев литературнай нэһилиэстибэлэрин туһунан» диэн саҥа уурааҕар бу үс классиктар үтүө оруолларын бэлиэтииргэ күһэллибитэ. Бу кэннэ сотору Г.П. Башарин «Три якутский реалиста-просветителя» темаҕа историческай наука кандидатын учуонай степенигэр диссертация көмүскээбитэ. Оттон 1944 с. саха литературоведениетыгар аатырбыт-сураҕырбыт итинник ааттаах монографията бэчээттэнэн тахсыбыта.
Ол эрээри Г.П. Башарины сойуолаһыы уонна саха литературатын үс төрүттээччилэригэр саба түһүүлэр салҕаммыттара: Партия Киин Комитетын аадырыһыгар үҥсүүлэр уонна донуостар суруллаллара. Профессор Е.Е. Алексеев суруйарынан БСКП(б) «Звезда» уонна «Ленинград» сурунааллар тустарынан уурааҕа тахсыбытын кэннэ маннык эккирэтиһии өссө күүһүрэн, дьиксиннэриилээх балаһыанньа үөскээбитэ. 1951 с. партия обкомун 1 секретара И.Е. Винокуров Москваҕа үөрэххэ барбытыгар кини оннугар быстах кэмҥэ С.З. Борисов хаалбыта. Кини маннык үҥсүүлэргэ уонна хойохтоһууга официальнай сыһыан олохтоон, тиһэх уһугар политическай дьыалаҕа кубулутарга быһаарыммыта. Биллэрин курдук, Илья Егорович Партия Киин Комитетин секретара Г.М. Маленковка Саха сирэ Россия састаабыгар үс үйэ сылдьыыта, ону тэҥэ, А.С. Пушкин, Н.В. Гоголь, Л.Н. Толстой айымньылара саха үс просветителэ А.Е. Кулаковскайга, А.И. Софроновка уонна Н.Д. Неустроевка олус үтүө сабыдыаллааҕын дакаастаабыта.
Ити сылларга саха литературатын классиктарын көмүскээччи Г.П. Башарин партия кэккэтиттэн уһуллан, учуонай степеннэрэ сотуллан, эккирэтиһии кытаанах ытарчатыгар түбэспитэ. Бу иннинэ И.Е. Винокуров көмөтүнэн кини 1950 с. Москваҕа «Саха сиригэр XVIII үйэ 60-с сылларыттан XIX үйэ ортотугар диэри аграрнай сыһыаннар историялара» темаҕа докторскай диссертацияны ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Илья Егорович Маленковка туһаайан Башарины партияттан уһулууну сөбүлэспэтин биллэрбитэ, ону таһынан, «Башарин дьыалатыгар» сыһыаннаах атын дьону сойуолаһыыны тохтотору модьуйбута.
Саха интеллигенциятын чулуу өттө төһө эмэ маннык эккирэтиһиини тохтотору туруорсубутун үрдүнэн, 1951 с. ахсынньы 10 к. С. Борисов, А. Сурков уонна Л. Климович илии баттааһыннаах «Саха литературатын историятын кырдьыктаахтык сырдатыы туһугар» диэн ыстатыйалара «Правда» хаһыакка бэчээттэммитэ. Онно саха литературатын төрүттээччилэр А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев айымньылара «буржазнай националистическай» диэн биллэриллибиттэрэ. Оттон «Три якутских реалиста-просветителя» диэн кинигэ авторыгар «националист» дьаралыгын ыйаабыттара, бу кинигэни үүнэр көлүөнэни иитиигэ куһаҕан сабыдыаллааҕынан аахпыттара. Саха сирин С.З. Борисов баһылыктаах салалтата «Правда» хаһыакка тахсыбыт ыстатыйаны улахан үөрүүнэн ылыммыта уонна 1952 с. олунньу 6 күнүгэр партия обкомун бюрота «О буржазно-националистических извращениях в освещении истории якутской литературы» диэн уурааҕар саха литературатын төрүттээччилэр саха буржуазиятын уонна тойоннорун идеологтарынан биллэриллибиттэрэ.
Республикаҕа киһи тулуйбат общественнай-политическай сиэрэ-майгыта үүммүтэ. Саха норуотун историятыгар бу дьулааннаах кэрдиис туһунан народнай суруйааччы В.С. Яковлев-Далан маннык ахтан суруйбута: «Обком секретара буолаат, Борисов саха национальнай интеллигенциятын чулуу бэрэстэбиитэллэрин сойуолаан, интеллигенцияны хайытан, норуот фольклорун, үгэһин тэпсэн, умуннаран, литературатын, искусствотын үлтү сынньан барбыта. Ол түмүгэр, саха норуотун культурнай сайдыыта уонунан сылларга кэнники быраҕыллыбыта». Маннык бэйэни уорбалаһыы уонна кэтээн көрүү ынырыктаах кэмигэр норуот истиҥник уонна махталынан партия обкомун 1 секретарынан үлэлээбит И.Е. Винокуров саха литературатын төрүттээччилэри, кинилэри көмүскээччилэри өйөөбүтүн уонна турууласпытын ахтар. Бу туһунан Далан «Дьылҕам миэнэ» кинигэтигэр ахтар: «…С.З. Борисов иннинэ үлэлээбит обком 1 секретара
И.Е. Винокуровы дьон-норуот олус аһыйара, ытыктаан ахтара…».
Оттон С.З. Борисов туһунан Далан маннык суруйар: «Үс суруйааччылар кэннилэриттэн кини саха советскай литературатын атаҕар туруорсубут улахан үтүөлээх-өҥөлөөх норуот тапталлаах суруйааччыларын Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа, Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, В.М. Новиков-Күннүк Уурастыырап үрдүлэригэр түспүтэ. Саха биллиилээх суруйааччыларын Михаил Тимофеев-Терешкины, Сергей Васильевы, Семен уонна Софрон Даниловтары, Леонид Поповы, учуонайдар Н.М. Романовы, С.В. Поповы, П.М. Корниловы, В.М. Чемезовы, партийнай-советскай үлэһиттэри Н.Е. Винокуровы, В.А. Протодьяконовы, П.В. Аммосовы, П.Н. Корякины, И.И. Михайловы, З.П. Саввины о.д.а. олус улаханнык кириитикэлээбитэ, үлтү тэпсибитэ. Республика оччотооҕу бэрт үксэ суох биллэр-көстөр интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэриттэн бүттэлээх киһи да ордубатаҕа диэххэ сөп».
Саха национальнай интеллигенциятын үлтү тэпсии профессор Г.П. Башарин научнай куруһуогун чилиэннэрин, историк студеннары Михаил Иванову, Василий Яковлевы уонна эдэр суруйааччы А. Федоровы тэпсииттэн саҕаламмыта. Саха АССР КСБМ үлэһиттэрэ бу уолаттары унньуктаах уһун бүппэт уонна кырыктаах доппуруостарга саха интеллигенциятын чулуу бэрэстэбиитэллэрин «националистическай куорҕаллыыр үлэлэрин» туһунан сымыйа көрдөрүүлэри биэрэргэ күһэйбиттэрэ. Холобура, оччолорго хаайыллыбыт студент В. Яковлевка (кэлин Далан суруйааччы) КСБМ оперативнай отделын начальнига П.С. Павлов суоһурҕанан эппит: «Билигин эһигини, эдэрдэри, хаайдыбыт. Ол кэннэ Даниловтар көлүөнэлэрин бүк баттыахпыт. Тиһэх уһугар оҕонньотторго – Мординовтарга уонна атыттарга да тиийиэхпит, биһигиттэн ханна да куотуохтара суоҕа».
Республика бэчээтигэр күннэтэ партия обкомун урукку бастакы секретара И.Е. Винокуров, советскай уонна партийнай үлэһиттэр П.Н. Корякин, Н.И. Михайлов, Г.В. Попов, учуонайдар И.М. Романов, В.Н. Чемезов, А.Е. Мординов, суруйааччылар С.П. Данилов, Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, С.В. Васильев уо.д.а. тустарынан араас «саралыыр» матырыйааллар тахсаллара.
Салгыы 1953 с. бэс ыйын 8 күнүгэр партийнай органнар И.Е. Винокуровка «Саха литературатын историятын сырдатыыга партия обкома буржуазнай-националистическай куорҕаллааһыҥҥа сыанабылларын кытта сөбүлэспэт буолуутун иһин уонна Г.П. Тихоновы, А.И. Евмененконы, Н.С. Емельяновы хоруотааһыҥҥа олоҕо суох буруйдааһын иһин» диэн матыыптаан быыгабар биэрбиттэрэ.
Ол эрээри олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Илья Егорович Винокуров саха интеллигенциятын чулуу араҥатын национализмҥа төрүөтэ суох буруйдуур С.З. Борисов баһылыктаах партия обкомун үлэтин төрдүттэн сөбүлээбэтэ уонна утарара биллэрэ. Биллиилээх общественнай деятель уонна саха биллиилээх суруйааччыта В.А. Протодьяконов-Кулантай туоһулааһынынан Илья Егорович Винокуров өлүөн иннинэ партия киин комитетын бастакы секретара Н.С. Хрущевка суруйбут суругар «саха литературатын классиктарын айымньыларын сыаналааһыҥҥа партия обкома аһары түспүтүн, мантан сиэттэрэн үгүс ахсааннаах чиэһинэй партийнай уонна научнай кадрдары эккирэтиһии тахсыбытын, ол түмүгэр, киһи тулуйбат быһыыта-майгыта үөскээбитин» туһунан санаатын аһаҕастык эппит. Илья Егорович салгыы маннык суруйбут: «Таб. Борисов миэхэ буржуазнай национализмы сыһыарарга бары күүһүн уурда. Кини Саха сиригэр буржуазнай националистар подпольнай кииннэрин көрдүүр, миигин национализмы күөттээччи быһыытынан көрөр». Н.С. Хрущевка суругар Илья Егорович өссө биир санаатын бэлиэтээбит: «Саха интеллигенциятын ортотугар национализм баарын өрүү уонна олоҕо суох күөттээһин төрдүттэн сыыһа, бастакытынан. Иккиһинэн, бу олох дьиҥэ суох, ону ааһан, коммунистары уонна научнай үлэһиттэр, суруйааччылар улахан бөлөхтөрүн национализмҥа буруйдааһын саха уонна нуучча норуоттарын кытаанах доҕордоһууларын утарыынан буолар».
Биллэрин курдук, үс реалист-суруйааччылар литературнай нэһилиэстибэлэригэр принципиальнай сыһыанын иһин И.Е. Винокуров обком партиятын бастакы секретарын дуоһунаһыттан ууратыллыбыта уонна алын хаһаайыстыбаннай үлэҕэ көһөрүллүбүтэ. Илья Егорович Винокуров Совмин председателинэн уонна партия обкомун бастакы секретарынан үлэлиир сылларыгар суруйааччы В.А. Протодьяконов-Кулантай Верховнай Совет Президиумун председателинэн, Совмин председателинэн, Саха АССР үбүн министринэн үлэлээбитэ. Онон кини Илья Егорович дьыалабыай уонна киһи быһыытынан хаачыстыбаларын чугастык уонна үчүгэйдик билэрэ. Кини Илья Винокуровы олус өйдөөх уонна муударай киһинэн ааҕара: «Салайааччы быһыытынан улахан дьоҕурдаах, республика сайдыытын уустук боппуруостарын көтөҕөргө уонна олору олоххо киллэриигэ кэмигэр утумнаах дьаһалы ылан иһэрэ».
Салгыы киһи быһыытынан эр санаалааҕын, принципиальнайын уонна дьоҥҥо сиэрдээх сыһыанын бэлиэтиирэ: «Кини олохтоох дакаастабыла суох хаһан даҕаны саҥарбат этэ. Итиэннэ тоһоҕолоон этэр тыла толкуйдаах, олохтоох, күүстээх буолара. Дьиҥнээх чахчыларга тирэҕирбит буолан хотуулааҕа, итэҕэтиилээҕэ. Дэлэҕэ даҕаны, обком бастакы секретара Степаненконы кытта тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар, дьон хоргуйуутугар тахсыбыт алҕастары булан эрдээхтик охсуһуо дуо? Ол Степаненко манан киһи турууласпат адьырҕа киһитэ этэ. Дьиҥэ даҕаны, кини кэлтэй күөнтүүр, айахтааҕы атыппат, саҥардыбат, киһи тугу этэрин истибэт, били этэргэ дылы, «хабахха тыыннарар» тойон этэ».
Бэйэлэрин ахтыыларын түмүгэр Кулантай Илья Егорович сырдык кэриэһигэр ис дууһатыттан махталын уонна сөҕө махтайарын биллэрбитэ: «Илья Егоровиһы кытта мин өр сыллар усталарыгар бииргэ үлэлээн, бодоруһан, кини киһиэхэ ураты болҕомтолооҕун, аламаҕайын, дьон олоҕун кыһалҕатын сэҥээрэн истэрин, туох кыалларынан көмөлөһөрүн, дьаһал ыларын, чиэһинэйин, кырдьыксытын билэбин уонна улаханнык ытыктаан, үрдүктүк сыаналаан туран төбөбүн төҥкөтөн сүгүрүйэбин». Бэйэтин истиҥ доҕорун, саха норуотун чулуу уола, бөдөҥ общественнай-политическай деятель Илья Егорович Винокуров туһунан В.А. Протодьяконов-Кулантай «Охсуһууга уһаарыллан» диэн ааттаах очерканы уонна Дьокуускайга 1971 с. бэчээттэнэн тахсыбыт «Эргиллии» диэн сэһэни бэчээттэтэн турар. Оттон «Современник» Москватааҕы издательство Кулантай бу айымньытын «Радуга» диэн нууччалыы ааттаан икки төгүл таһаарбыта.
Саха суруйааччылара билигин Илья Егорович Винокуров улахан общественнай-политическай уонна культурнай үлэтин умнубаттар уонна үрдүктүк сыаналыыллар, ордук чуолаан, кини саха литературатын төрүттээбит А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев литературнай-художественнай нэһилиэстибэлэрин туруулаһыыга эрдээх уонна булгуруйбат охсуһуутун ураты чорботон туран.
Дора Васильева, филологическай наука доктора, профессор
«Эҥсиэли», 2006 с., муус устар 4 к.