Саха сиригэр бастакы араадьыйанан иһитиннэрии 1930-с сыллар ортолоругар өрөспүүбүлүкэ оройуоннарыгар, ол иһигэр Намҥа саҥарбыта.
Дьокуускайтан сигналы хабан, нэһилиэнньэҕэ араадьыйа долгуннарын тарҕатар узеллар баар буолбуттара, бастакы араадьыйа, телефон линията тардыллыбыта.
Хас биирдии дьиэҕэ төгүрүк араадьыйалары истэр буолбуттара, дьон-сэргэ бу биэриилэри тута сөбүлээбитэ. Төгүрүк араадьыйа иһигэр дьон хайдах киирэн саҥаралларын дьиктиргээччилэр да бааллара.
Бу дьикти араадьыйа туспа историялаах. Бастакы араадьыйаны айбыт киһинэн Италияттан төрүттээх Гильермо Маркони буолар. Ол гынан баран, Никола Тесла бастаан радио сигналларын ыыппыта. Ити бириэмэҕэ Россияҕа учуонайы — Александр Степанович Попову айааччынан ааҕаллар. Попов оҥорбут тэрилэ араадьыйа буолбакка, электромагнитнай долгуннары хайдах туттары чинчийбитэ, ол эрээри патеннаабатах.
1930 сыл сэтинньи 7 күнэ — Саха араадьыйатын тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо бастакытын «Дьокуускай саҥарар!» диэн тыллары истибиттэрэ. Бастаан араадьыйа тэнийбит сиригэр «Радио-хаһыат» диэн ааттаан хаһыат ыстатыйалара, биллэриилэр, дакылааттар кылгас кэмҥэ тахсара. Саҥа саҕалааһын араас биричиинэнэн тохтобуллара элбээн барбыта, араадьыйа биэриитин бэлэмнээччилэр моһоллору көрсүбүттэрэ.
1934 сылтан туспа маассабай иһитиннэрии көрүҥүнэн үлэлээбитэ, онтон ыла Саха сирин киэҥ территориятын олохтоохторун араадьыйа көмөтүнэн элбэх иһитиннэриилэри оҥорорго эрэллээх сибээс баар буолбута. Умнуллубат куоластаах диктордар араадьыйаны истээччилэрин кытта ыкса сибээстээх Легенда диктордар ортолоругар Илья Дмитриевич Новгородов чөл куоластаах, сахалыы сыыһата суох саҥарар дикторынан биллэрэ.
Киин куораттар араадьыйанан биэриилэрэ тахсара. Дойдуга үйэлэргэ уһун кэмҥэ умнуллубат куоластаах Юрий Борисович Левитан буолар. Кини боростуой парикмахер идэлээх, эрмээн киһитэ ураты чуолкай куоластаах, Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмытын биллэрбитинэн биллэр. Саха дьонугар-сэргэтигэр Юрий Левитан саҥатын Михаил Степанович Белолюбскай, саха араадьыйатын диктора, сахалыы тылынан тиэрдэрэ.
1945 сыл ыам ыйын 7 күнүттэн араадьыйа уонна сибээс үлэһиттэрин күнэ биллэриллибитэ. Бу күн Александр Попов дакылаат оҥорбута. Кини бырайыагынан араадьыйа хабар сирэ кэҥээбитэ. Араадьыйа долгуннара электрик аhарарга (проводникка) тиийдэхтэринэ, биэтэҥниир эйгэлэр аhарарга электрик сүүрээни ыҥыраллар. Ол тыастаах эбэтэр атын информациялаах сигналлаах.
Ыытар тэрил «трансмиттер», онтон хабар тэрил «ресивер» диэн ааттанар. Иккиэннэрин оҥорор тэрил трансивер диэн буолар. Элбэх ресивергэ ыытыллыбыт сигнал араадьыйанан биэрии диэн ааттанар. Тыаһы араадьыйанан ыытарга икки ньыма баар: FM (частотнай модуляция) уонна AM (амплитуднай модуляция).
Саха араадьыйатын үлэһиттэрэ күннэтэ хас биирдии ыалга, дьиэҕэ күүтүүлээх ыалдьыт буолан үтүө сонуннаах киирэн кэлэллэр, дойдубут, өрөспүүбүлүкэбит олоҕун, буола турар экономикаҕа, культураҕа, спорка сонуннары, ситиһиилэри, кыайыылары бэрт түргэнник, интервью, репортаж, комментарий, радиоочерк, зарисовка ньымаларын киэҥник туһанан, кэмигэр уонна таһымнаахтык сырдаталлар, норуокка тиэрдэллэр. Ол иһин сэргэх истээччилэрдээх, дьону түмэр кистэлэҥ күүстээх.
Араадьыйа ситимин үлэтигэр элбэх биллиилээх суруналыыстар, уран тыл маастардара, Нам улууһуттан биир дойдулаахтарбыт бэйэлэрин көмүс кылааттарын киллэрбиттэрэ даҕаны, киллэрэллэр даҕаны. Ол курдук, бастакынан Илья Дорофеевич Винокуровы -Чаҕылҕаны ааттыыбыт.
Араадьыйаҕа Илья Винокуров өссө 1930-1932 сс. Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа саха тылын учууталын идэтигэр үөрэнэ сылдьан, уон сэттэлээх студент уол Дьокуускайдааҕы радиохаһыакка эрэллээх корреспондент быһыытынан биллибитэ. Ити түгэнтэн ыла араадьыйа Ильяҕа истиҥ доҕор, арахсыбат аргыс этэ, кини тус олоҕор иһитиннэрэр-саҥарар эйгэ саҥа саҕахтары арыйбыта, салгыы айарыгар-суруйарыгар күүс-көмө буолара. Эдэр поэт тарбахха баттанар тылбаасчыт, биир бириэмэҕэ оройуоҥҥа аһыллыбыт радиоузелга радиокомитет уполномоченнайынан үлэлээбитэ.
Норуот сөбүлээн, кэрэхсээн истэр номох буолбут куоластаах диктордар биэриини өссө тупсараллар. Араадьыйа диктора тылы төһө сөпкө саҥарара, араадьыйа биэриитин бэйэтин интонациятынан интэриэскэ тардар.
Саха Левитана, Саха араадьыйатыгар 50-тан тахса сыл үлэлээбит, араадьыйа көмүс куолаһа, диктор, Нам Хатырыгыттан төрүттээх, СӨ народнай артыыһа Афанасий Готовцев буолар. Кини туһунан биир дойдулаахпыт Георгий Белоусов үйэтитэр үлэ ыытан, бэртээхэй сюжет оҥорбута.
Намтан араадьыйаҕа оройуон (улуус) сонуннарын олохтоох хаһыат корреспонденнара элбэхтик ыыталлара. 1940-с сылларга «Колхоз сирдьитэ» хаһыат корреспондена Афанасий Алексеевич Олесов, «Ленин суола» хаһыат корреспондена Терентий Терентьевич Халыев элбэхтик сүүрэн-көтөн сонуннары хомуйа сылдьарын көрбүт уонна алтыһан ааспыт, аҕам саастаах дьон элбэх буолуо.
Кини хаһыакка, араадьыйаҕа үлэ дьонун төһөлөөх үгүстүк хоһуйбутун ааҕан ситэр уустук. Араадьыйаҕа «Нам кэҕэтэ чоргуйан эрэр» — диэн мээнэҕэ этиллибэтэх буолуохтаах.
Дойдуга ыытыллар уларыйыылары Москубаттан редактор А. Слепцову; өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы үрдүк анал үөрэхтээх, Левитаҥҥа саҥарар маастарыстыбаҕа үөрэммит,
Саха сирин суруналыыстарыттан бастакынан бүтүн Сойуус экраныгар «Радость тундры» диэн бэйэтин программатын таһаарбыт Елена Лебедкинаны; «Ахтан-санаан ааһыаҕыҥ» диэн Улуу сэрии кыттыылаахтарыгар анаммыт биэрии ааптара Егор Пестрякову — Дьөгүөр Түбэни; Араадьыйа ыҥырар музыкатын ааптара Василий Зыряновы; литератураҕа анаммыт биэрии хатыламмат критига Николай Рыкунову; духуобунай эйгэни ырытааччы Альбина Избекованы; оҕолорго аналлаах биэриилэртэн саҕалаан, «Кыргыттар, уолаттар» ыҥырыынан саҕаланар «Хотугу ыччат» биэриитигэр редакторынан үлэлээбит уонна билигин фонда харайааччытынан үлэлиир Валентина Атласованы, Мария Перуашеваны киэн тутта ааттыыбыт.
Намтан аҕам саастаах араадьыйа үлэһиттэрин үлэтин салгыыр, аныгы көрүүлээх, араадьыйа истээччилэрэ сэргээн истэр диктордара, ыччаттарбыт Нам аатын ааттаталлар: Бүтүн норуот өрө тутар ыытааччыта Георгий Ефимович Белоусов. Араадьыйаҕа биллэр ыытааччы Индира Олеговна Софронова араадьыйаҕа бастаан «Туйаара» диэн аатынан тахсара. Билигин хас да биэрии ааптара айымньылаахтык, таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар. Араадьыйаны истээччилэргэ «Айаал» диэн аатынан тахсар Георгий Матвеев араадьыйаҕа биэриилэрин бэрт сэргэхтик ыытар, күүтүүлээх ыалдьыт. Арыт дьоһумсуйбут, арыт сэргэх саҥалаах-иҥэлээх Дьулус Иванов уо.д.а. баар буолуохтарын сөп. Ону таһынан техническэй үлэһиттэр ортолоругар биһиги улууспут дьоно эмиэ бааллар.
Нам улууһун иһигэр Гаврил Семенович Мальцев салайар «Хатыҥчаан» студия сүрүннээн Хатыҥ Арыы нэһилиэгин территориятын хабан FM 104 долгуҥҥа элбэх сыл тахсыбыта. Дикторынан Елена Михайловна Колпашникова үлэлээбитэ. Нэһилиэктэргэ эмиэ олохтоох араадьыйалар үлэлээбиттэрэ историяҕа кэпсэнэр. Холобур: урут «Түбэ араадьыйата саҥарар» диэн Марита Афанасьевна Сивцева, Егор Егорович Сивцев нэһилиэккэ нэдиэлэҕэ биирдэ биэрии таһаарар этилэр.
Билиҥҥи сайдыылаах олоххо маассабай көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволара суох сатаммаппыт. Кинилэр куораттар, дьон икки ардыларыгар ырааҕы чугаһаталлар, олохпутун чаҕылхай, интэриэһинэй оҥороллор. Билигин «Тэтим» араадьыйа үлэтин үтүө үгэстэрин тутуһан туран, аныгылыы цифровой технологияҕа ситимниир. «Саҥарар Дьокуускай» биэриилэри интернет көмөтүнэн аан дойдуга барытыгар истэбит. «Саха араадьыйата» музыка станцията баар. Бу станция Саха сирин бүттүүн хабар соҕотох информацияны тарҕатар. 2022 сыл ыам ыйын 25 күнүттэн «Тэтим-Саха араадьыйата» өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн төгүрүк күн устата быыстала суох иһиллэр буолбута. Төлөпүөҥҥэ «Радио Тэтим» уонна «Тэтим подкаст» сыһыарыы нөҥүө онлайн истиэххэ эмиэ сөп. «ТЭТИМ-Саха араадьыйатын» (fm 107.1) холбоон истиҥ, сэҥээриҥ!
В.Д. Попова – Киинэ Биэрэ