Саха сирин өрүстэригэр, үрэхтэригэр сааскы халааны куттала суох аһарыыга бэлэмнэнии үгэннээн ыытылла турар. Аны ый кэриҥинэн үрэхтэр, өрүстэр муустара көтөҕүллэн, күргүөмүнэн эстиэхтэрэ. Халаан уутун көрсөргө төһө бэлэммитий?
Бу туһунан Росводресурс Өлүөнэ тардыытынааҕы ууга салалтатын салайааччыта Петр Аргуновтуун кэпсэттим. Быйыл халаан уутуттан сэрэтэр дьаһалларга анаан чопчу өрүстэр муустарын кэбирэтиигэ федеральнай бүддьүөттэн 55,487 мөл. солкуобай тыырыллыбыт. Мантан 16,767 мөл. солкуобайыгар Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бэриллибит боломуочуйанан туһанан, Алдан, Амма, Нүүйэ уонна Токко өрүстэр сүнньүлэринэн 11 улуус сиригэр-уотугар харыы тахсар кутталлаах 33 учаастакка 213 гектар иэннээх мууһу хараардыы үлэтин тэрийиэхтээх. Сүрүн хайысхаҕа – Өлүөнэ уонна Халыма өрүстэргэ 38,720 мөл. солкуобай кээмэйдээх үлэни “Центррегионводхоз” федеральнай судаарыстыбаннай уу хаһаайыстыбатын тэрилтэтин филиала “Ленарегионводхоз” толорор: 8 улуус сиригэр-уотугар 46 учаастакка, ити иһиттэн 39-гар 486 гектардаах мууһу хараардыахтаах, 7-гэр 41 км усталаах мууһу эрбэтиэхтээх.
Петр Михайлович тоһоҕолоон бэлиэтииринэн, ити иккис сүрүн хайысхаҕа ааспыт сылга 28,141 мөл. солкуобай бэриллибит буоллаҕына, “Центррегионводхоз” тэрилтэ бырайыагын өссө былырыын оҥорон киллэрэн, үлэни ыытыы схемата быйыл тохсунньу 24 күнүгэр Өлүөнэ тардыытынааҕы уу салалтатын билим тэхиньиичэскэй сэбиэтигэр дьүүллэһиллэн, 10,5 мөлүйүөнтэн ордук үп көрүллэрэ ситиһиллибит. Бу кэмҥэ “Ленарегионводхоз” филиал Ленскэй, Өлүөхүмэ, Хаҥалас уонна Үөһээ Халыма улуустарыгар мууһу кэбирэтиигэ былааннаабыт кээмэйин бүтэрбит. Ол түмүгэр барыта 485 гектардаах мууһу хараардыахтааҕыттан 236 гектарын (48,66 бырыһыанын) толорбут. Билигин бэдэрээтчит “КЕН и Компаньон” ХЭУо Орто Халымаҕа 41 гектардаах мууһу хараарда сылдьар, хаарын бүтүннүү астарбыт, 16 гектарын хараардыбыт.
– Быйыл кыһыммыт сымнаҕас этэ. Муус төһө халыҥнык тоҥмутуй?
– Бүтэһик кээмэйдээһин көрдөрөрүнэн, ол эбэтэр муус устар 10 күнүнээҕи туругунан, Саха сирин өрүстэригэр муус халыҥа нуормаҕа (элбэх сыллааҕы орто көрдөрүүгэ) тэҥ уонна нуорматтан 10-30 см чараас. Өлүөнэ өрүскэ Саҥыйахтаахтааҕы уонна Алдан өрүскэ Батамайдааҕы халаан уутун кэтээн көрөр пуостарга, Индигиргэ Уус Ньара бөһүөлэк аннынан 40-55 см чарааһа бэлиэтэннэ. Арай, Өлүөнэҕэ Сангаар, Амма өрүскэ Амма сэлиэнньэтин уонна Халыма өрүскэ Зырянка анныларынан муус нуорматтан 20-45 см халыҥ.
– Оттон хаар хайдаҕый?
– Эмиэ бу ый 10 күнүнээҕи кээмэйдээһининэн, Саха сирин өрүстэригэр хаар халыҥа маннык: Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга, Кэбээйигэ, ону тэҥэ Ленскэй, Куорунай, Алдан, Нерюнгри, Өлөөн, Эдьигээн, Усуйаана улуустарыгар сорох сиринэн нуорматтан халыҥ. Өрөспүүбүлүкэбит итилэртэн ураты сиригэр-уотугар нуорма саҕа уонна нуормаҕа тиийбэт.
– Төһө-хачча уу кэлиэ диэн чинчилээн олороҕут?
– Эппитим курдук, мууспут уонна хаарбыт халыҥнара элбэх сыллааҕы орто көрдөрүүгэ чугасаһаллар. Арай, хотугу улуустарга хаара халтаҥ. Бүлүү умнаһыгар уонна баһыгар халыҥ хаардаах. ГЭС байҕалыттан уу таһымын, навигацияҕа уонна тыа хаһаайыстыбатыгар охсуута суох буолар гына суоттаан, түһэриэхтээхтэр. Маннык үлэ Халыма ГЭС-гэр эмиэ ыытыллыахтаах. Муус көтөҕүллэрэ, уу хайдах хаамара айылҕабыт сааһын хайдах аҕаларыттан тутулуктаах. Халлаан биирдэ эмискэ итийдэҕинэ, уу балысханнык кэлэрэ биллэр. Ол гынан баран, ханнык баҕарар түгэҥҥэ сааскы халаан уутун дьон-сэргэ олоҕор содула суох аһарар туһугар сөптөөх бэлэмнэнии үлэни тэрийэн ыытарбытын үөһэ билиһиннэрдим.
— Түмүккэ үгэс буолбут ыйытыы: Саха сиригэр өрүстэрбит хаһан эстиэхтэрэй?
— Саха сирин бүттүүнүн ыллахха, гидрометеорологтар сабаҕалыылларынан, улахан өрүстэр 4-6 хонук эрдэлээн эстиэхтэрэ. Ити иһигэр Дьааҥы, Индигир 1 күн эрдэлиэхтэрэ. Биллэн турар, туһааннаах исписэлиистэр халаан уутун хаамыытыттан көрөн, көннөрүүлэри киллэриэхтэрэ. Туохха олоҕуран итинник этэллэрий диэн ыйытарыҥ оруннаах. Ыам ыйыгар салгын орто температурата нуорматтан 1-3 кыраадыс үрдүк буолара күүтүллэр. Өлүөнэ өрүс Дьокуускай аннынан ыам ыйын 2-с дэкээдэтигэр 12 – 16 чыыһылалар эргин эстэрэ сабаҕаланар.
Василий Никифоров
Күннэй Симонова (Өлүөнэ тардыытынааҕы уу салалтатын пресс-сулууспата) хаартыскаҕа түһэриилэрэ