Бүгүн – Космонавтика күнэ. Быйыл космоска бастакы көтүү 65 сылын туолла. М.Е. Охлопкова аатынан Түбэ орто оскуолатын технология, уруһуй учуутала Алексей Павлович Сивцев 2002 сыллаахха авиамоделирование куруһуогун тэрийэн үлэтин саҕалаабыта.
Оҕолор бастаан оҥоһуктарын, сүнньүнэн, араас пластиктан кырыйан оҥороллоро. Билигин матырыйаал элбэх. Сүрүн туттуллар чэпчэки мас – базальт, кынатыгар — пенопласт уонна ас суулуур чараас пленка. Ракета парашютун хаһаайыстыбаҕа туттуллар пакеттан оҥороллор. Учуутал оҕолору үөрэх таһынан дьарыкка (ВУД) көрүллүбүт 1 чааска нэдиэлэҕэ биирдэ техническэй моделированиеҕа дьарыктыыр. Анал программанан үөрэтэр. Оҕолор көтөр, устар ааллар, массыына, ракета макыаттарын оҥороллор, дрону эмиэ көтүтэллэр. Ити туһунан учууталлара Алексей Павлович кэпсиир.
Хас да бөлөҕүнэн дьарыктыыр. Кыра бөлөх үөрэнээччилэрэ тэйиччиттэн радионан салаллар массыыналар макыаттарын оҥороллор. Манна 7 оҕо сылдьар. Орто бөлөххө 5, 6, 7 кылаастар үөрэнээччилэрэ көтөр, устар ааллар, ракета макыаттарын айаллар, дрону эмиэ көтүтэллэр. Манна 8 оҕо дьарыктанар. Улахан бөлөх оҕолоро барытын айаллар-туталлар. Учууталлара 9-с кылааска үөрэнэр Ильдар Бубякин, Эрсан Григорьев уонна 10-с кылааска үөрэнэр Талбан Григорьев оҥоһуктарын сатабыллаахтык оҥороллорун хайгыыр. Орто бөлөххө — 7-с кылаас үөрэнээччилэрэ Сивцев Тимур, Бубякин Эдгар уонна 8-с кылааска үөрэнэр Сивцев Артем (ОВЗ) табыгастаах оҥоһуктарын бэлиэтиир. Алын кылаастарга Григорьев Арчын, Ефимов Рома бэйэлэрин саастарыгар таһыччы дьоҕурдаахтара биллибит. Бары араас таһымнаах күрэхтэргэ оҥоһуктарынан ситиһиилээхтик кытталлар.
Учууталлара оҕолор баҕа өттүлэринэн сөбүлээн дьарыктаналларын, интэриэһиргээн сылдьалларын этэр. Бэйэлэрэ айбыт хамсыыр, сүүрэр, көтөр оҥоһуктарын ордороллор. Бу дьарык үгүстэри онон умсугутар эбит. Баҕалаахтар ону таһынан хаһан баҕарар эбии үөрэнэллэр.
Быйыл 2026 с. олунньу 25-26 күннэригэр Хаҥалас улууһун А.И. Притузов аатынан Уулаах Аан орто оскуолатыгар ыытыллыбыт «SaydyyФест» өрөспүүбүлүкэтээҕи технологическай февтивальга кыттыбыттар. Авиамоделирование көрүҥэр кини үөрэнээччилэрэ ситииһилэммиттэр. 7 кылаас үөрэнээччитэ Федоров Эрсан планерга пенопластан оҥорбут көтөр аала салгыҥҥа 13 сөкүүндэ уйдаран 1 м. ылбыт. Вертолету көтүтүүгэ 8 кылааска үөрэнэр Сивцев Артем резиномоторнай көрүҥҥэ үөһэ көтүппүт вертолета 54 сөк. уйдаран, эмиэ 1 м. ылбыт. Оттон 7 кылаас үөрэнээччитэ Бубякин Эдгар оҥорбут резиномоторнай сөмөлүөтэ салгыҥҥа 1 мүн. 53 мүн. көтөн, 2 м. тиксибит. Сөмөлүөттэрин ыйааһына 2-3 гр. буолар эбит. Манна Сайдомов Радомир сөмөлүөт куоппуйатын көрүҥэр оҥорбут оҥоһуга муостаттан көтөн тахсан, салгыҥҥа уйдарыыга 4 м. буолбут. Бу көрүҥҥэ 4 киһилээх хамаандалар киирсиилэригэр 1 м. — Уулаах Аан ОО, 2 м. — Түбэ ОО, 3 м — Бүлүү куорат Н.И. Протопопова аатынан «Кэскил» оҕо айар киинэ ылбыттар. Бары грамотанан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыттар.
М.Е. Охлопкова аатынан Түбэ орто оскуолатын оҕолоро улуус таһымыгар спорт техническэй көрүҥнэригэр И.С. Гаврильев аатынан Нам 1 №-дээх орто оскуолатын, Намнааҕы “КубИТ” оҕо технопаркатын үөрэнээччилэрин кытта өрүү инники күөҥҥэ сылдьаллар.
-Муус устар 12 — Космонавтика күнүгэр космоска бастакынан көппүт Юрий Гагарины чиэстээн кыырай халлааҥҥа ракетаны көтүппүппүт 10-ча сыл буолла. Оҕолор бэйэлэрэ оҥорбут моделларын интэриэһиргииллэр. Сотору-сотору: «Биһиги ракетаны хаһан оҥоробут? Хаһан көтүтэбит?»,—диэн ыйыталаһаллар. Бүгүҥҥэттэн оҕолору кытта ракетаны оҥорорго ылсыахпыт. Быйыл улахан соҕус ракетаны оҥоруо этибит. Саамай кылаабынайа, болҕомтону тардар эффеги — кырааска дуу, дождик дуу, фейерверк дуу ыһылларын толкуйдуубут, — диир идэтигэр бэриниилээх Алексей Павлович.
Кини этэринэн, быйыл олунньуга Саха сиригэр авиа-ракетомоделирование Федерацията тэриллибит. Манна Түбэ орто оскуолатын техническай моделирование дьарыгар сылдьар оҕолор киирбиттэр. Оҕолор араас таһымнаах күрэхтэргэ кыттан миэстэлэстэхтэринэ, разрядтары ылар кыахтаммыттар. Оннук таһымнарын үрдэтэн, маастарга тиийэ үүнүөхтэрин учууталлара бэлиэтиир. Холобур, 5-с кылааска үөрэнэ сылдьан миэстэлэспит оҕо оскуоланы бүтэриэр диэри сайдан-үүнэн, араас таһымнаах күрэхтэргэ кыттан, кыайан, миэстэлэһэн ситиһиэн сөп.
Түбэҕэ ракетаны көтүтүү үтүө үгэскэ кубулуйбут. Айымньылаахтык үлэлиир учуутал Алексей Сивцев салайыытынан оҕолор бүгүн кыырай халлааҥҥа бэйэлэрэ оҥорбут улахан ракеталарын көтүтүөхтэрэ.
Касьян ОЛЕСОВ-Олук.
Түбэҕэ ракетаны көтүтүү, 2025 с.