Кыайыы 80 сыла
Сэбиэскэй кэмҥэ Нам улууһугар Хамаҕаттаҕа кииннэммит “Комсомольскай” совхоз ньиргиччи үлэлээн ааспыта. Манна Хамаҕатта, Хатас отделениелара, Никольскай, Салбаҥ биригээдэлэрэ холбоһон биир хаһаайыстыба буолан 1976 сылтан үлэлээн олорбуттара. Совхоз сүрүн хайысхатынан ынах сүөһүнү, сылгыны, сибиинньэни, дьиэ көтөрүн иитии, эт-үүт продукциятын оҥорон таһаарыы, сиртэн ылыллар бурдугу, оҕуруот аһын дэлэтии этилэр. 1976 сылтан 1993 сылга диэри “Комсомольскай” совхоз үлэтэ X, XI, XII пятилеткалар былааннарын толорууга барбыттара.
Үлэһиттэр бары өрө көтөҕүллэн, ыччаттар ыарахантан чаҕыйбакка “Пятилетка былаанын болдьоҕун иннинэ!”, “Үлэ — чиэс, хайҕал, албан аат!”, “Бука бары – окко!”, “Ыччат күүһүн — тыа сиригэр!”, “Оскуола-производство-үрдүк үөрэх”, онтон да атын ыҥырыыларынан салайтаран, онно тэҥнэһэрдии таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ, соцкуоталаһыы киэҥник тэнийбитэ. Бу кэмҥэ совхоз рабочайдара, салайааччылара үлэни суолдьут сулус оҥостон эҥкилэ суох бэриниилээхтик үлэлээбиттэрэ. Ол түмүгэр үлэ маяктара, ударниктара, чөмпүйүөн үлэһиттэр тахсыбыттара.
Кинилэри чиэстээн кулууп дьиэтин фойетыгар оччотооҕу салайааччылар улахан хартыына уруһуйдатан үйэтиппиттэрэ күн бүгүнүгэр диэри турар. Билиҥҥи кэмҥэ патриотическай тыыҥҥа иитии суолтата үрдээн, төрөөбүт түөлбэбит историятын билии, үөрэтии күүһүрдэ. Тыа хаһаайыстыбатын өрө тардыы – тыын боппуруос буолла. Онно олоҕуран бу уруһуй туох ис хоһоонноох эбитин, кимнээх уобарастара баарын сурукка тиһэр санаа киирдэ.
“Түһүлгэ” норуот айымньытын киинигэр «Ыһыах» панно хаһан хайдах баар буолбутай? 1983-1989 сылларга Хамаҕатта нэһилиэгин сэбиэтин председателинэн үлэлээбит Захаров Николай Дмитриевич “Кэрэҕэ талаһыы умсулҕанынан” кулууп туһунан кинигэҕэ (17с.) бэйэтин ахтыытыгар маннык суруйбута баар:
«Кулууп материальнай базата тупсубута. 1985 сылга саҥа кириэһилэ туруоруллубута, сыана кэҥэтиллибитэ. Фойе кэлимсэ истиэнэтигэр Хамаҕатта дьонун, историятын көрдөрөр уруһуй оҥоһуллубута. Манна совхоз директора Габышев Николай Петрович уонна мин Намтан төрүттээх худуоһунньуктары Михаил Шапошниковы, Эллэй Сивцевы, Григорий Петрову, ону кытта Иннокентий Корякины, Игнатий Никитины кытта дуогабардаһан оҥотторбуппут”.
Бу панноҕа кимнээх уобарастара киирбитин “Түһүлгэ” норуот айымньытын киинигэр художественнай салайааччынан өр сыл үлэлии сылдьар Надежда Григорьевна Макарова уонна да атын олохтоохтор кэпсииллэр. Фойе истиэнэтигэр толору уруһуйдаммыт панно инники былааныгар араас саастаах элбэх киһи уруһуйдаммыт. Онно саамай ортотугар үс кырдьаҕас олороллоро көстөр.
Хаҥастан уҥа сэрии сылларыгар колхоз председателинэн үлэлээбит, норуот номоҕор сылдьар Бурнашев Иван Николаевич эбит. Кини 1910 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр Уус Алдан оройуонун Сыҥаах нэһилиэгэр төрөөбүт. 1928 с. Хамаҕатта нэһилиэгэр олохсуйа кэлбиттэр. 1929 с. «Ыччат кэскилэ» табаарыстыбаҕа чилиэнинэн киирэн, ыччат хамсааһыныгар актыыбынайдык кыттыбыт, комсомолга киирбитэ. Иван Бурнашев Хамаҕатта нэһилиэгин ситэриилээх кэмитиэтин председателин солбуйааччынан быыбардаммыта. 1932 с. холкуоска киирбит. Үчүгэй үлэтинэн оройуоҥҥа биллибит, ударник буолбут. 1935 с. колхоз председателин солбуйааччынан талыллар. 1939 с. партияҕа киирбит. Иван Николаевич 1942-1946 сс. Ленин аатынан колхоз председателинэн үлэлээбитэ. Колхоз правительство тиэрдэр сорудаҕын хойутаппакка толорон испит. 1941-1945 сс. фроҥҥа 321 тонна эти, 2128 тонна үүтү, 188 тонна сиэмэни, 61 сылгыны туттарбыт. Колхоз 1944 с. И.В. Сталинтан махтал телеграмматын туппут. Иван Николаевич «1941 – 1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн, Үрдүкү Сэбиэт Президиумун Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыт.
Ортоку Хатастан Сивцев Василий Кононович — II Хомустаах оскуолатын кырдьаҕас учуутала, Аҕа дойду Улуу сэриитин ветерана олорор. Киниттэн уҥа кытыыга өр сылларга суоччутунан үлэлээбит Мокрощупов Иван Спиридонович олорор. 1922 сыл олунньу 23 күнүгэр Салбаҥ нэһилиэгэр «Ытык Күөл» диэн сиргэ төрөөбүт. Салбаҥ нэһилиэгин «Коммунизм» колхоһа Ленин аатынан миллионер колхозка 1951 сыллаахха олунньу ыйга холбоспут. Иван Спиридонович кылаабынай бухгалтерынан, отделение старшай бухгалтерынан, «Комсомольскай» совхозка 1982 сылга диэри барыта 37 сыл тохтоло суох бухгалтерынан үлэлээбит. Кини «1941 – 1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин», «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан. Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн бэлиэтэммит. Үс ытык кырдьаҕас кэннигэр чороонноох эдэрчи киһи турар. Бу 1975-1998 сс. II Хомустаах сэбиэтин председателинэн, отделение управляющайынан, нэһилиэк баһылыгынан бэриниилээхтик үлэлээбит Константин Никонович Тихонов буолар. Кини СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Инники былаан хаҥас көстүүтүгэр “Комсомольскай” совхоз бастыҥ үлэһиттэрэ тураллар. Кытыыга сахалыы розовай кэһиэччиктээх Егорова Анисия Семеновна “Сарыал” оҕо саадыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан, коммунист быһыытынан тылланан, Кириэс Кытыл биригээдэтигэр биригэдьиирдии тахсыбыт. Ол үтүө бачыымын бу уруһуйга үйэтиппиттэр. Оттон Николай Дмитриевич Захаров этэринэн, совхоз бытовой комбинатыгар иистэнньэҥинэн үлэлээбит Аграфена Бурнашева. Кинини кытта кэккэлэһэ сахалыы ырбаахылаах, илин кэбиһэрдээх Винокурова Ульяна Федотовна Арыы Тиит биригээдэтин бастыҥ ыанньыксыта турар. Нам оройуонун, нэһилиэк сэбиэтин депутата. 1961 сылтан ССКП чилиэнэ, ыччат наставнига. Саха сирин дьахталларын VI, VII съезтэрин делегата. Уус-уран самодеятельность актыыбынай кыттыылааҕа. “1941-1945сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин”, “В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан. Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээллэринэн, “За заслуги перед партией” орденынан наҕараадаламмыта, “РСФСР тыа хаһаайыстыбатын туйгуна”, “Коммунистическай үлэ ударнига”, “X пятилетка ударнига” бэлиэлэрдээх, ВДНХ кыттыылааҕа.
Онтон үрүҥ саҕалаах, розовай куопталаах Кириэс Кытыл биригээдэтин бастыҥ ньирэй көрөөччүтэ Аммосова Елизавета Кононовна турар. Кини 1931 с. Хамаҕатта нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Хамаҕаттаҕа Ленин аатынан колхозка, «Комсомольскай” совхозка ыанньыксыттаабыта, кэлин ньирэй көрөөччүнэн үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ, чөмпүйүөн ньирэй көрөөччү аатын ылбыта. «1941 – 1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Елизавета Кононовна ойоҕоһугар көстүүмнээх, хара хаалтыстаах эдэр киһи уруһуйдаммыт. Бу 1980 с. Кириэс Кытыл биригээдэтин «Кэнчээри» ыччаткомсомол ферматыгар ыанньыксытынан киирбит Новгородов Михаил Михайлович. Кини 1981 с. 16 ынаҕынан 17 ынах былаанын толорбута. Биир фуражнай ынахтан 2550 л үүтү ыан совхоз, оройуон чөмпүйүөн ыанньыксытын аатын ылбыт. 1985 с. оройуон, 1985 с., 1990 с. совхоз чөмпүйүөнүн аатын өссө төгүл ылбыт. Николай Дмитриевич өйдүүрүнэн, бу турааччыны “Комсомольскай” совхозка комсомол сэкирэтээринэн үлэлээбит Юрий Аммосов диэн быһаарар.
Бу бастыҥ үлэһиттэр иннилэригэр Хамаҕаттаттан төрүттээх биллэр художник Ефим Михайлович Шапошников хаһыат тутан олороро көстөр. Автордар кинини төрөөбүт дойдутун ыһыаҕар ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан киллэрбиттэр.
Уҥа көстүүгэ.
Панно уҥа өттүгэр элбэх киһи чөмөхтөһөн турара, олороро уруһуйдаммыт. Бастакынан күөх көстүүмнээх Салбаҥ биригээдэтин чөмпүйүөн тырахтарыыһа, от звенотун бастыҥ салайааччыта, «Үлэ Албан Аат” орден кавалера, Соттой — Охлопков бириэмийэ лауреата Баишев Кэскил Гаврильевич турар. Кинилэри кытта сэргэстэһэ сырдык көстүүмнээх Хамаҕатта отделениетын чөмпүйүөн суоппара, «Комсомолькай» совхоз «Олимпиада80» автоколонна салайааччыта Николаев Иван Иванович турара уруһуйдаммыт. “Олимпиада” суоппардара тиэхиньикэ оҥорон таhаарар көдьүүhүн үрдэтэн, сопхуос үлэтэ-хамнаhа, дьоно-сэргэтэ экономическай өттүнэн сайдарын туhугар, сопхуос дирекциятын, парткомун дьаhалын үрдүк таhаарыылаахтык толорон, үлэлээн кэлбитэ. Кини СӨ транспорын үтүөлээх үлэһитэ буолбута.
Халлаан күөх көстүүмнээх, үрүҥ куопталаах Никольскайтан Охлопкова Валентина Михайловна – үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Герой Ийэ. «Комсомольскай» совхоз 5 төгүллээх, Нам оройуонун 2 төгүллээх чөмпүйүөн ыанньыксыта, 1981 сыллаахха «Кыһыл көмүс илиилээх маастар», Соттой – Охлопков аатынан бириэмийэ лауреата буолбута.
Аллара олорооччулартан сахалыы таҥастаах маҥан баттахтаах Федорова Евдокия Ивановна буолар дииллэр. Кини 1931сылтан Арыы Тиит биригээдэтигэр ыанньыксыттаабыт. 1936с. республикатааҕы тыа хаһаайыстыбатын ударниктарын слетугар кыттыбыт. 1938 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талыллыбыт. Ленин аатынан колхоз правлениетын чилиэнинэн, исполком председателинэн үлэлээбит. Коммунистическай үлэ ударнига, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа буолбут. Аны биир версиянан биллиилээх ыанньыксыт Александра Даниловна Тихонова диэн этэллэр. Кини аатынан Арыы Тиит биригээдэтигэр ыччат-комсомольскай фермата баар буола сылдьыбыт. Кини аттыгар оскуола кэнниттэн комсомольскай путевканан Арыы Тиит биригээдэтигэр ыанньыксытынан үлэлээбит Колмогорова Альбина Ивановна олорор.
Ити курдук, панно инники былааныгар художниктар үс сэргэ, сахалыы симэхтээх аттар, толору астаах сандалы фонугар бастыҥ үлэһит дьону чиэстээһин түгэнин ойуулаабыттар.
Ортоку былааҥҥа национальнай бырааһынньыкпыт ыһыах хаамыытын арыйар спортивнай оонньуулар, ат сүүрдүүтэ көстөллөр.
Кэлин былааҥҥа арҕааҥҥы алардар уонна мыраан көстүүлэрэ хартыынаны түмүктүүллэр.
Ити курдук, саха биллэр художниктара оҥорбут улахан уруһуйдарыгар саха төрүт үгэһин Ыһыаҕы, Хамаҕатта, Салбаҥ, Никольскай, Хатас үлэһит дьонун үйэтитэн көрдөрбүттэр. Барыта хартыына инники былааныгар оҕолуун-улаханныын 32 киһи уруһуйдаммыт, ол иһиттэн 14 улахан киһи. Бу иһиттэн 3 киһини икки аҥы этэллэр. Ол эбэтэр дьон кимиэхэ ордук маарыҥната көрөллөрүнэн быһаараллар. Кинилэр Хамаҕаттаҕа баар Ленин аатынан колхоз уонна кэлин үөскээбит 4 нэһилиэги хаппыт “Комсомольскай” совхоз чулуу үлэһиттэрэ, бастыҥ дьоно панно сүрүн геройдара буолбуттар.
Кыайыы 40 сылын көрсө 1985 сыллаахха колхоз, совхоз кэминээҕи үлэ дьонун уруйдуур, үйэтитэр улахан үлэ оҥоһуллан, күн бүгүнүгэр диэри турар, Улуу Кыайыы 80 үбүлүөйдээх сылыгар историяны кэпсээн тиийэн кэллэ. Аны 2026 сылга “Комсомольскай” совхоз тэриллибитэ 50 сыла күүтэр.
Маннык улахан уруһуй Дьокуускайга Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна Балет театрыгар баарын билэбит. Ол уруһуйу кытта сюжета олус майгынныыр.
Мария Винокурова